Author: Институт перевода Библии
Date: 2024-02-16T11:54:24.217394+00:00

ЦӀийи Икьрар: Марк

ЦӀийи Икьрар: Марк

1. Сифте гаф

1. Марк

1. Пак Каламдин ктабар

2. Гафарган (ЦӀийи Икьрар)

3. Заланвал / Кьадарар - ЦӀийи Икьрар

4. Тафаватар

5. Картаяр - ЦӀийи Икьрар

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Федеральное агентство научных организаций

Институт языкознания Российской академии наук

Илимдин идарайрин федеральный агентство

Россиядин илимрин академиядин чӀалар чирдай Институт

ЦӀИЙИ ИКЬРАР

Пак Каламдин таржумайрин Институт

Москва-Баку 2018

ЦӀийи Икьрар

Лезги чӀалаз авунвай Пак Каламдин таржумайрин электронный ва аудио кӀалубар квевай Пак Каламдин таржумайрин Институтдин сайтдай жагъуриз жеда (https:
ibtrussia.org/media?id=LEZ)

ISBN 978-5-93943-258-0

© Институт перевода Библии, 2018

Сифте гаф

Сифте гаф

Пара кӀани кӀелзавайбур!

Куь вилик квайди лезги чӀалаз элкъуьрнавай ЦӀийи Икьрар я. ЦӀийи Икьрардикай ва вичик Таврат, Забур ва пайгъамбаррин ктабар акатзавай Сифтегьан Икьрардикай дуьньяда виридалайни гзаф кӀелзавай ктаб – Пак Калам – жезва.

ЦӀийи Икьрар санал кӀватӀнавай 27 ктабдикай: «Шад Хабардин» кьуд ктабдикай, «Илчийрин крарин» ктабдикай, илчийрин чарарикай ва пайгъамбарвилин «Керемат» ктабдикай арадал атанва.

Иса Месигьди Вичи гузвай чирвилериз «Шад Хабар» лугьузва. Иса Месигьдин уьмуьрдикай ва ада авур крарикай, Ада гайи чирвилерикай ва Ада къалурай аламатрикай, Адан кьиникьикай ва Адал чан хтуникай ихтилат авур инжилдарар тир МатӀаяни, Маркани, ЛукӀадини, Ягьядини гьакӀ лугьузва. Кьуд «Шад Хабар» сад садакай чеб кхьенвай саягъдалди ва инжилдарри Исадин уьмуьрдин гьи вакъиайриз сифте нубатда фикир гузватӀа, гьадалди чара жезва. ЯтӀани, абуру са куьналдини чпи чеб инкарзавач, аксина, Исадин уьмуьр ва Ада гайи чирвилер жуьреба-жуьре патарихъай аквадайвал ийизва.

Исади чилел тухвай уьмуьрдилай гуьгъуьниз Адан рекьел алайбур гзаф амукьна. Исадин кар давамарайбурун сифтегьан несилдин уьмуьрдикай «Илчийрин крар» ктабда ихтилатзава, ам «Шад Хабаррин» гуьгъуьнал алаз къвезва. Ам «Шад Хабаррикай» сад кхьей ЛукӀадин къелемдикай хкатнава. А ктабда къалурнавай гзаф вакъиаяр адаз вичин вилералди акунвай ва ада абура иштиракни авунвай. «Илчийрин крарин» кьилин игитрикай садбур Петруни Павел я, абур Исадин кар лап акьалтӀайдаказ давамарайбур я. Адакай хабар чукӀурун патал абуру гзаф зегьметар чӀугуна ва Адан къуватдин куьмекдалди пара аламатар къалурна. И ктабда Исадикай Шад хабар илчийрин куьмекдалди гьикӀ дуьньядиз чкӀанатӀа ихтилатзава.

Къадим девирда Исадин рекьел алайбуру мукьвал-мукьвал чпин тилмизриз чарар кхьиз, абур Исадин тербетдин гъавурда твадай, рикӀивай Аллагьдихъ иман ийизвай касди вич гьикӀ тухвана кӀандатӀа несигьатар гудай. Чав агакьнавай гьахьтин къанни са чарни ЦӀийи Икьрардик акатнава. Исадикай гзаф чириз кӀанзавайбур патал и чарари чӀехи итиж арадал гъизва, гьикӀ лагьайтӀа абурай Исадин кар давамарай лап сифтегьанбуру Ам кас хьиз ва Адан тербет гьикӀ кьабулзавайтӀа аквазва.

ЦӀийи Икьрардин эхиримжи ктаб – «Керемат», – вичин мана-метлебдал гьалтайла, пайгъамбарвилинди я. Ам регьятдиз кӀелиз жедач, ана инсаниятдин тарихда Аллагь аваз хьунин сир ахъайзавай гзаф кьадар шикилар гьалтзава, Аллагьди дуьньядиз ийидай дувандикай ва и дуьньядин чкадал хъсан ва даим дуьнья, вичиз «цӀийи цавни, цӀийи чил» лугьузвай дуьнья, къведайдакай лугьузва. Исадин рекьел алайбуру Ада чилел тухвай уьмуьрдин гуьгъуьнилай алатай са шумуд цӀуд йисарилай чпин аямдаррин ва иллаки гьукумрин патай душманвал гьиссзавай. А ктабдин макьсад – абурук руьгь кутун я. Ада къведай уьмуьрда хилас хьунин умуд гузва, ва гьавиляй а ктаб, вири ЦӀийи Икьрар хьиз, тек са сифте кӀелайбурухъ ваъ, гьакӀ чахъни виридахъ элкъвена кхьенвайди я.

ЦӀийи Икьрар къадим юнан чӀалал кхьенва ва гзаф сеферра гъилелди кхьин хъувунва. Гьа и кар себеб яз ЦӀийи Икьрардин ктабрин кхьинра сад садавай къакъатзавай чкаяр гьалтзава. И чаравилерик метлебдин жигьетдай чӀехи дегишвилер квач, ЦӀийи Икьрарда абур къадим гзаф маса ктабра авайдалай тӀимил я. Таржума ийидайла, бязи чкайрал чӀехи метлеб авачир чаравилер гьалтзава, и карди сифтегьан чешмедин чкадал юнан чӀалал кхьенвай гьи текстиникай менфят къачунватӀа, гьам къалурзава. Эхирда чна а чаравилерин сиягь гузва, квевай абур лезги текст муькуь таржумайрин текстерив гекъиг авуналди жагъуриз жеда.

Гьар са ктаб сифтегьан куьруь гьахьунилай гатӀун жезва. Ктабдин эхирдай квез гафарган жагъида. Ана ЦӀийи Икьрарда гьалтзавай ва чпиз баянар гана кӀани, важиб авай гафаринни ибарайрин гъавурда твазва. Гафарганда чпин мана къалурзавай гафар текстина бицӀи гъетрен лишандалди къейд авунва. Ктабдин эхирда гьакӀ таблицаяр ва гьакӀни ЦӀийи Икьрардин вахтарин Фелистиндинни Мукьвал тир РагъэкъечӀдай патан картаяр ганва.

Таржумадин хъсан еридин заминвал таъминарун ва бинедин кхьинрин мана-метлеб дуьздаказ агакьарун патал, таржума Пак Каламдин текстерин таржумадиз кӀевелай герек тир са жерге илимдин уламрай акъатнава. Пак Каламдин таржумайрин Институтди акъуднавай амай вири ктабар хьиз, лезги чӀалаз авунвай таржума юнан чӀалан текстиниз баян гунин карда саналди вири халкьарин чӀалар патал кьабулнавай кӀалубрал амал ийизвайди я. Текстиниз баян гунин маса жуьреяр авай бязи чкайрал чна абурукай сад хкянава ва таржумадин муькуь жуьре кьилдин къейдера ганва.

И таржумадин бинеда юнан чӀалал кхьенвай текст ава. ЧӀалар жуьреба-жуьребур тирвиляй таржумадин нетижа гзаф крарилай аслу жезва. Таржумадин тегьердини тайин везифа кьиле тухузва. Урус чӀалаз элкъуьрнавай Пак Каламдин гьар жуьре таржумаяр гекъигуни кьилдин са чӀук таржума авун жуьреба-жуьре нетижайрал гъизвайди къалурун мумкин я. И таржума дуьзди яни-тушни чирун патал кьилди са урус тайин таржумадихъ галаз гекъигиз хьун мумкин туш. ЯтӀани, гекъиг авуналдини, мана-метлебдин бязи куьлуь-шуьлуьяр кьилди чӀукарай ачухариз жеда.

ЦӀийи Икьрар саки кьве агъзур йис идалай вилик кхьенвайди я. Гьа вахтарилай ам дуьньядин 1450 чӀалаз элкъуьрнава. Гила абурун арада лезги чӀални ава.

ЦӀийи Икьрар лезги халкьарин чӀалариз таржума авунихъ дерин тарих ава. 1996-йисуз гуржийрин алимриз Синайда авай Екатеринадин килисадай чи аямдин V ва VӀӀӀ лагьай асирра гъилелди кхьенвай гзаф ктабар жагъана. Абрурук Къавкъаздин алпан чӀаларикай сад тир къадим удин чӀалаз таржума авунвай ЦӀийи Икьрардин чӀукар авай кьве ктабни квай. Удин чӀал лезги чӀалахъ галаз бинедин кӀеви алакъада авай лап мукьва чӀаларикай сад я. И ктабри удин ва лезги маса халкьарин чӀалар вилик финин рекьерикай итиж гудай фикир арадал гъизва. Гъилелди авунвай и кхьинар кьилдин ктаб яз исятда чапдайни акъатнава. И ктабдин къене пата гьа ктабрай къачунвай чӀукарин шикилар ганва. Идалайни гъейри, гьа чӀукарилай ЦӀийи Икьрардин гьар са ктабдин сифте кьиляй кьилдин, гьа ктабриз талукь, са аят ганва. ЦӀийи Икьрардин вири таржума сагъдаказ амачирвиляй бязи ктабриз талукь аятар гудай мумкинвал хьанач.

Пак Каламдин таржумайрин Институт Пак Калам лезги чӀалаз элкъуьрунив 30 йис идалай вилик эгечӀна. Сифте яз акъудай ктабар «МатӀаялай атай Шад Хабардай чӀукар» (1990) ва «Маркалай атай Шад Хабар» (1996) я. Са кьадар вахт алатайла, 2004-йисуз «ЛукӀадилай атай Шад Хабар ва Илчийрин крар», ахпани «Пак Каламдин шикилар» (2009), «Рут, Эстер ва Юнус пайгъамбар» (2010) ва «Инжил (Кьуд Шад Хабар)» (2013) акъатна, гьакӀни 2013-йисуз «Пак Каламдин шикилар» ктабдин ванцикхьинар авуна.

Пак Каламдин таржумайрин Институтдин интернет-чинай (www.ibt.org.ru) Институтди акъуднавай жуьреба-жуьре ктабар жагъуриз жеда, абурук лезги чӀалалди акъатнавай ктабарни ква.

И ктабда чна текстина гьалтзавай ва чеб Азербайжанда авай лезги чӀалал рахазвайбуруз течизвай гафариз кьилди къейдер гузва.

Пак Каламдин таржумайрин Институтди ЦӀийи Икьрар лезги чӀалаз элкъуьрунал гзаф йисара кӀвалахай ксариз – таржума авурбуруз ва редакторриз, гьакӀни и таржума чапдай акъудуниз куьмек гайи вирибуруз рикӀин сидкьидай сагърай лугьузва.

Марк

Марк

1. Гьахьун

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

14. 14

15. 15

16. 16

Гьахьун

Маркалай атай Шад Хабар

Гьахьун

Кьабулнавай къайда тирвал, и ктаб кхьейди Барнабадин хтул Ягья Марк я. Иса Месигьдин тербет инсанрин арада чукӀурунин карда ада сифтедай илчи Павелахъ галаз, ахпани (чи девирдин 60-йисара) илчи Петрудихъ галаз Римда зегьмет чӀугуна.

Им кьуд Шад Хабардикай виридалайни куьруьди я. Алай аямдин алимрикай гзафбуру и ктаб муькуьбурулай вилик кхьенвай сад лагьайди яз ва адакай, чпин ктабар кхьидайла, МатӀаяни ЛукӀади менфят къачурди яз гьисабзава. Иса Месигьди Вичин ибадатдин крар кьилиз тухвай кьван вахтунда кеферпатан Фелистинда ва Ярусалимда Ада Вичин уьмуьрдин эхиримжи гьафтеда авур кӀвалахриз Марка кьилин фикир гузва. Марк Иса Аллагьдин Хва тирди ва гьар са азардал, азабдал ва ажалдал гъалиб жедай гьукум гвайди тирди къалуриз алахъзава. Марка я Иса дидедиз хьуникай, я Адал чан хтайдалай кьулухъ хьайи вакъиаяр галай-галайвал кьиле финикай кхьизвач.

Марк вичин Шад Хабарда гьалтзавай арамей чӀалан гафарин гъавурда кӀелзавайди тваз алахъзава. И карди Марка Шад Хабар Исади уьмуьр тухвай Исраилда кьиле фейи Адан гьерекатар анин уьмуьрдин гьаларихъ галаз таниш тушир кӀелзавайбуруз чирун патал кхьейди къалурзава.

1

Ягья пайгъамбардин чирвал

(МатӀай 3:1-12; ЛукӀа 3:1-18; Ягь. 1:19-28)

1^1•Аллагьдин Хва Иса Месигьдикай Шад Хабардин эвел ихьтинди я. 2Яшай пайгъамбарди Вичин ктабда «Килиг, Валай вилик За Зи чархачи ракъурзава, ада Ви вилик Вун къведай рехъ гьазурда»+. 3«Кьурумда гьарайзавайдан ван чкӀида: „Реббидиз рехъ гьазура, Адан рехъ дуьзди ая“» кхьенвайвал, 4инсанрив цик акахьун къачуз тадай Ягья кьурумда пайда хьана. Ада, куьн Аллагьдин рекьел ша, и кар кьиле тухунин лишан яз, цик акахьун къачу ва гьа чӀавуз Аллагьди гъил къахчуда лугьуз, вязер-несигьатар гузвай+. 5Вири Ягьудатдай ва Ярусалимдай адан патав инсанар къвезвай, чпин гунагьар хиве кьазвай ва адан кап алаз Ярдан вацӀа цик акахьун къачузвай+. 6Ягьядал деведин сун пекер алай, юкьвани тумаждин гьяркьуь чӀул авай. Ада незвайди цицӀерни чӀуру чӀижерин вирт тир+. 7Вичин вязера ада лугьузвай:

– Зи гуьгъуьнлай къвезвайди залай къудрат авайди я. Зун Адан кӀвачин къапарин чӀулар ахъайизни лайих туш. 8За квев цик акахьун къачуз туна, Ада, лагьайтӀа, квев Пак Руьгьдик акахьун къачуз тада.

Исади цик акахьун къачун ва ам кьурумда темягь авун

(МатӀай 3:13–4:11; ЛукӀа 3:21-22; 4:1-13; Ягь. 1:32-34)

9•Са юкъуз Исади, Галилейда авай Назарет шегьердай атана, Ягьядин гъил алаз Ярдан вацӀа цик акахьун къачуна+. 10Иса цяй экъечӀдайла, Адаз цавар ахъа хьана ва лифрен шикилда аваз цаварилай Вичин винел эвичӀзавай Руьгь акуна+. 11Цаварилай рахадай ван атана:

– Вун Зи РикӀ алай Хва я, Зи шадвал Валди я+.

12Идалай кьулухъ гьасятда Руьгьди Иса кьурумдиз тухвана. 13Ана Ам яхцӀур юкъуз ничхиррин арада, Вич рекьяй акъудиз кӀанзавай иблисдин хурук хьана. Адаз малаикри къуллугъ ийизвай+.

Исади къуллугъ авунин эвел

(МатӀай 4:12-23; ЛукӀа 4:14-15; 5:1-11; Ягь. 1:35-42)

14•Ягья къазаматда турдалай кьулухъ, Иса Галилейдиз Аллагьди ракъурдай Шад Хабардикай муштулухар гуз фена.

15– Аллагьди пачагьвал ийидай вахт атана мукьвал хьанва! – лагьана Ада. – Ша Аллагьдин рекьел элячӀ, Шад Хабардин чӀалахъ хьухь!+

16Садра Галилейдин вирин къерехдай физвайла, Исадиз гъетягъар тир Симунни адан стха Эндирей акуна. Абуру вириз чил вегьизвай+.

17– Зи гуьгъуьнаваз ша, – лагьана Исади. – За квекай инсанар кьадай гъетягъар ийида+.

18Чпин чилерни туна, стхаяр Адан гуьгъуьнаваз фена+.

19Са тӀимил кьван мад рехъди фейила, Исадиз Зебедеян рухваяр тир Якьубни Ягья акуна. Абуру, луьткведа ацукьна, чилер туькӀуьр хъийизвай. 20Гьасятда Исади Вичихъ галаз гьабурузни ша лагьана. Чпин буба Зебедейни адан гъилик кӀвалахзавайбур луьткведа туна, Якьубни Ягья Адан гуьгъуьнаваз фена.

ЧӀуру жин хкудун

(ЛукӀа 4:31-37)

21•Абур атана Кефернагьум шегьердиз акъатна. Киш юкъуз Иса синагугдиз фена ва инсанриз чирвилер гана+. 22Вири Адан несигьатрал гьейран хьанвай, вучиз лагьайтӀа Исади тавратдарри хьиз ваъ, гьукум гвайда хьиз Вичин чирвилер инсанрив агакьарзавай+.

23И чӀавуз ана чӀуру жин квай са кас авай.

24– Ваз чавай вуч кӀанзава, Назаретви Иса? – гьарайна ада. – Вун чи эхир ийиз атанвайди яни? Вун вуж кас ятӀа заз чизва. Вун Аллагьдин Пакди я!+

25– Лал хьухь! ЭкъечӀ адай! – эмир гана Исади жинжиз.

26А кас зурзурна, чӀуру жин гьарай галаз адай акъатна+. 27Вири мягьтел хьана.

– Им вуч лагьай чӀал я? – сада садавай хабар кьаз хьана абуру. – Ибур чаз ван тахьай гафар я! Адахъ гьатта чӀуру жинерризни кваз эмирдай къуват ава, жинерарни Адаз табий жезва+.

28Гьа чӀавалай Адакай вири Галилейда ва патарив гвай чкайра ван-сес чкӀана.

Гзафбур сагъар хъувун

(МатӀай 8:14-16; ЛукӀа 4:38-41)

29Синагугдай экъечӀна, Иса Якьубни Ягья галаз Симунанни Эндиреян кӀвализ фена. 30Симунан яран диде ифин кваз къатканвай, абуру Исадиз адан гьалдикай ихтилатна+. 31Папан патав атана, Исади гъил кьуна ам къарагъарна. Адан ифин алатна. Паб абурун кьилел-кӀвачел элкъвез эгечӀна+.

32Нянихъ рагъ акӀизвайла, Исадин патав азарри кьунвайбурни жинерар квайбур гъиз хьана. 33Шегьердавай кьванбур вири Ам авай кӀвалин ракӀарихъ кӀватӀ хьана. 34Адани жуьреба-жуьре азарар квай гзафбур сагъар хъувуна, гзафбурукай жинерар хкудна. Ада Вич вуж ятӀа чизвайдакай рахун жинерриз къадагъа авуна+.

Галилейда чирвилер гун

(ЛукӀа 4:42-44)

35•Экуьнахъ фадамаз, рагъ экъечӀдалди къарагъна, Иса, дуьаяр авун патал, касни авачир чкадиз фена+. 36Симун ва адан юлдашар Исадин гуьгъуьна гьатна. 37Ам жагъайла, абуру лагьана:

– Вири Вахъ къекъвезва.

38– Ша чун мукьув гвай хуьреризни шегьерриз фин, – лагьана Исади. – За гьанра Шад Хабардикай муштулухар гуда, Зун атунни гьа кар патал авунвайди я.

39Гьа икӀ, Ада, вири Галилейда къекъвез, синагугра Шад Хабардикай муштулухар гузвай ва жинерар хкудзавай.

Жузам азар квайди сагъар хъувун

(МатӀай 8:1-4; ЛукӀа 5:12-16)

40•Садра Исадин патав жузам азарди кьунвай са кас атана ва метӀер чилиз яна, минетар ийиз лагьана:

– Ваз кӀан хьайитӀа, Вавай зун сагъар хъийиз жеда!+

41Исадиз адан язух атана, адак гъил кяна, лагьана:

– КӀанзава заз. Сагъ хъхьухь!

42Гьасятда жузам хкатна, ам михьи хъхьана+. 43А кас гьанал рахкурдалди вилик Исади адаз кӀевелай тагькимна:+

44– Килиг гьа, гьич садазни чуькьмир, амма, хахамдин патав фена, жув гьадаз къалура. Вуна азар хкатунин сагълугъдай Мусадин Къанундив кьадай къурбандни це. Гьа идалди вун сагъ хъхьанвайди чир хьурай+.

45А инсанди, анай хъфена, виридаз хьайи-хьайивал ихтилатиз хьана. Гьавиляй, Исадивай ачухдаказ шегьерриз хъфиз жезвачир. Ам шегьердин къерехда касни авачир чкайра акъваззавайтӀани, Адан патав виринрай инсанар къвезвай+.

2

Фалужди янавайди сагъар хъувун

(МатӀай 9:1-8; ЛукӀа 5:18-26)

2^1•Са кьадар йикъар алатайла, Иса Кефернагьумдиз хтана. Ам кӀвале авайдакай вири шегьердиз ван хьана+. 2Гьасятда кӀвал инсанрай ацӀана, ракӀаривни чка гумукьнач. Исади абурал Аллагьдин Гаф агакьариз хьана. 3Адан патав са кьадар инсанар атана, абурукай кьуд касди фалужди янавай сад гъана. 4Гзаф инсанар хьуниз килигна, Исадин мукьув агатдай мумкинвал тахьайла, мес кьунвайбуру Иса авай кӀвалин къавай тӀеквен акъудна, гьанай азарди кьунвайди агъуз авудна+. 5Исади, абурун иман акурла, фалужди янавайдаз лагьана:

– Ви гунагьрилай гъил къахчунва, чан хва!+

6-7Анал тавратдаррикайни са бязибур ацукьнавай.

«Ида аси ихтилатар вучиз ийизва?» – фикирна абуру. – «Тек са Аллагьдилай гъейри, гунагьрилай гъил нивай къахчуз жеда?»+

8Абуру ихьтин фикирар ийизвайди Исадин рикӀиз аян хьана.

– Вучиз куьне куь рикӀера а фикирар тунва? – лагьана Ада абуруз. – 9Фалужди янавайдаз вуч лугьун регьят я? «Ви гунагьрилай гъил къахчунва» лугьудани, я тахьайтӀа «Къарагъ, месни къахчуна ахлад»? 10-11Амма виридан гунагьрилай гъил къахчудай ихтияр Инсандин Хцихъ авайди квез чир хьун патал, За фалужди янавайдаз лугьузва: «Къарагъ, жуван месни къахчуна кӀвализ ахлад!»

12Ам гьасятда къарагъна, вичин месни къахчуна, виридан виликай тӀуз хъфена. Анал алайбур вири мягьтел хьана.

– Ихьтин кар чаз садрани акурди тушир, – лугьузвай абуру Аллагьдиз шукур ийиз.

Левидикай Исадин тилмиз хьун

(МатӀай 9:9-13; ЛукӀа 5:27-32)

13•Иса мад вирин къерехдал фена. Халкь атана Адал алтӀушна. Адани абуруз чирвилер гана. 14Ахпа харж кӀватӀдай чкадин патавай фидайла, Адаз анал Гьалфеян хва Леви ацукьнаваз акуна.

– Зи гуьгъуьна аваз ша! – лагьана Исади.

Амни, къарагъна, Адан гуьгъуьнаваз фена.

15Ахпа Исади Левидин кӀвале фу незвай. Исадихъ ва Адан тилмизрихъ галаз ана харж кӀватӀдайбурни гунагькарар гзаф авай. Адан гуьгъуьна абурукай гзафбур жедай. 16Харж кӀватӀдайбурухъни гунагькаррихъ галаз санал Исади фу нез акурла, фарисейрин арадай акъатнавай тавратдарри Адан тилмизриз лагьана:

– Ада харж кӀватӀзавайбурухъни гунагькаррихъ галаз вуч лагьана фу незва+?

17И гафар ван хьайила, Исади абуруз лагьана:

– Жерягьдихъ дирибур ваъ, азарри кьунвайбур муьгьтеж жеда. Зун гьахъ-михьибуруз ваъ, гунагькарриз Зи патав эвериз атанвайди я+.

Сив хуьникай

(МатӀай 9:14-17; ЛукӀа 5:33-38)

18•Гьа чӀавуз Ягьядин тилмизри ва фарисейри сив хуьзвай. Са шумуд касди, Исадин патав атана, лагьана:

– Ягьядин ва фарисейрин тилмизри сив хуьзва, бес Ви тилмизри вучиз сив хуьзвач+?

19– Чам чпихъ галамай кьван гагьда мехъерин мугьманривай сив хвена акъвазиз жедани? – лагьана Исади. –+
20Амма са чӀав атана, чпивай чам къакъуддайла, абуру сив хуьда+.

21Гьич садани цӀуру пекиниз цӀийи парчадикай пине ядач. ЯгъайтӀа, цӀийида цӀуруди акъажна, тӀеквен авайдалайни чӀехи ийида. 22Гьич садани цӀийи чехир куьгьне целериз цадач, цайитӀа, чехирди куьгьне цел хъиткьинарда – вун чехирдикайни жеда, целерикайни; цӀийи чехирдиз цӀийи целер герек я.

Киш йикъан гъавурда тун

(МатӀай 12:1-8; ЛукӀа 6:1-5)

23Са Киш юкъуз Иса къуьлер экъечӀнавай никӀяй физвай. Рекье Адан тилмизри къуьлуьн кьилер атӀуз хьана+. 24И кар акур фарисейри Исадиз лагьана:

– Вучиз абуру Киш юкъуз къадагъа кар ийизва+?

25– Давуд пачагьдиз ва адахъ галайбуруз гишин хьанвайла, абуру вуч авунатӀа куьне Каламдай садрани кӀелначни мегер? – жаваб гана Исади. – 26Им кьилин хахам АбиятӀар тир девирда хьайи кар я. Давуда, Аллагьдин КӀвализ гьахьна, хахамрилай гъейри садазни недай ихтияр авачир, Реббидин вилик жедай фар къачуна, вичини тӀуьна, галайбурузни гана+.

27Ахпа Исади давамарна:

– Инсан Киш югъ патал ваъ, Киш югъ инсан патал халкьнавайди я+. 28ГьакӀ хьайила, Инсандин Хва Киш йикъан Агъани я.

3

Киш юкъуз сагъар хъувун

(МатӀай 12:9-14; ЛукӀа 6:6-11)

3^1•Мад садра Киш юкъуз Иса синагугдиз атана. А юкъуз ана гъил члахъ хьанвай са инсан авай+. 2Бязибуру Исадилай вил алудзавачир. Адак тахсирар кутун патал, Ада Киш юкъуз начагъди сагъардатӀа лугьуз, абуру Ам вилив хуьзвай+. 3Исади члахъ гъил галай касдиз лагьана:

– Виридаз аквадайвал юкьвал акъваз.

4Анал алай фарисейризни Ада лагьана:

– Киш юкъуз хъсанвал авун лазим яни, я тахьайтӀа писвал? Уьмуьр хвена кӀандани, я тахьайтӀа пучна кӀандани?

Амма абурай гафни акъатнач+. 5Абуруз хъел кваз вил яна, абурун рикӀер къван хьунал гьайиф чӀугуна, Исади а инсандиз лагьана:

– Ви гъил инихъ ая кван.

Адани лагьайвал авуна. Адан гъил сагъ хъхьана+. 6Фарисейри, анай экъечӀна, Гьируд пачагьдин терефдаррихъ галаз Иса рекьидай рекьер жагъурун патал меслят авуна.

Исади гзаф инсанар сагъар хъувун

(МатӀай 4:23-25; 12:15-16; ЛукӀа 6:17-19)

7-8Иса Вичин тилмизарни галаз вирин къерехдал фена. Галилейдай, Ягьудатдай, Ярусалимдай, Идумейдай, Ярдан вацӀун а патай ва гьакӀни Туьрсдинни Сидундин патарив гвай чкайрайни Адан крарикай хабар авай гзафбур Исадин гуьгъуьна аваз фена+. 9Гзаф инсанар кӀватӀ хьуниз килигна, Исади, Вич басрухра гьат тавун патал, тилмизриз Вичиз кьилди луьткве гьазура лагьана. 10Ада гзафбур сагъар хъувуна лугьуз, азарар квайбур, Исади чпик гъил кяна кӀанз, Адав агатиз кӀанз алахънавай+. 11ЧӀуру жинерар квайбуру, Ам акурвалди, Адан вилик ярх хьана, гьарайзавай:

– Вун Аллагьдин Хва я!+

12Амма Ада абуруз Вич вуж ятӀа лугьун кӀевелай къадагъа ийизвай+.

ЦӀикьвед илчи хкягъун

(МатӀай 10:2-4; ЛукӀа 6:14-16; Кр. 1:13)

13•Ахпа Ам пелел экъечӀна ва Вичиз кӀандайбурузни эверна. Абурни Адан патав атана. 14-15Вичихъ галаз са рекье хьун патал ва гьар санихъ Шад Хабардикай муштулухар гуз ракъурун патал, Исади абурукай цӀикьвед кас хкяна. Ада абуруз жинерар хкуддай къуват гана. И цӀикьвед касдиз Исади илчияр лагьана тӀвар гана. 16Ада хкянавай цӀикьвед илчи ибур тир: Ада Петру лагьана тӀвар гайи Симун,+
17Зебедеян рухваяр Якьубни Ягья (Исади абуруз Бунаржис, яни цавун гугрумрин рухваяр лагьана тӀвар ганвай),+
18Эндирей, ФилипӀ, БартӀаламай, МатӀай, ТӀумай, Гьалфеян хва Якьуб, Тадас, Миллетбаз Симун+
19ва гьакӀни Ам маса гайи Искарият Ягьуд+.

Иса ва Багьал-Зевул

(МатӀай 12:22-29; ЛукӀа 11:14-22; 12:10)

20•Ам кӀвализ хтайла, аниз мад акьван инсанар атана хьи, Исадизни Адан тилмизриз ацукьна фу недай мажални хьанач+. 21И кардикай Исадин мукьва-кьилийриз хабар хьайила, абур Ам хутахиз атана, вучиз лагьайтӀа абуру «Ам Вич Вичик квач» лугьуз фикирзавай+. 22Ярусалимдай атай тавратдарри лугьузвай:

– Адак жинерин кьил тир Багьал-Зевул акатнава! Жинерар хкуддай къуватни Ада гьадавай къачузва!+

23Инал Исади тавратдарриз эверна, абуруз кьисаяр мисал гъиз эгечӀна:

– Иблисди иблис гьикӀ чукурда? 24Са пачагьлугъ сад садаз акси кьве патал пай хьайитӀа, а пачагьлугъ яргъалди амукьдач. 25Хизан кьве патал пай хьайитӀа, а кӀвал чӀур жеда. 26Иблис вич вичиз акси хьайитӀа, иблисдивай давам гуз жедач, адан эхир пуч жеда. 27Низ гуж авай касдин кӀвал атӀуз кӀанзаватӀа, ада эвелни-эвел къуват авайдан гъилер-кӀвачер кутӀунна кӀанда, ахпа адан кӀвал тарашиз жеда. 28За квез рикӀивай лугьузва: инсанрин вири гунагьрилайни, абуру ийизвай чӀуру ихтилатрилайни гъил къахчуда, 29амма вуж Пак Руьгьдикай чӀурукӀа рахаз хьайитӀа, адалай гьич садрани гъил къахчудач. А гунагь инсандик даим кумукьда+.

30Иса гьа икӀ рахана, вучиз лагьайтӀа тавратдарри «Адак чӀуру жин акатнава» лугьузвай.

Исадин дидени стхаяр

(МатӀай 12:46-50; ЛукӀа 8:19-21)

31•Ахпа Исадин дидени стхаяр атана, къецел акъвазна. Абуру, Исадиз эверун патал, са кас ракъурна+. 32Инсанар Иса юкьва туна ацукьнавай. Абуру Адаз лагьана:

– Ингье, ви дидени, стхаярни вахар къецел ала, абуру Вун хабар кьазва.

33– Зи диде, зи стхаяр-вахар вужар я? – жаваб гана Ада. 34Ацукьнавайбурулай вил элкъуьрна, Ада лагьана:

– Ингье Зи диде ва Зи стхаяр-вахар! 35Аллагьдин къаст ни кьилиз акъудзаватӀа, гьам Зи стхани я, вахни я, дидени+.

4

НикӀе тум цазвайдакай кьиса

(МатӀай 13:1-9; ЛукӀа 8:4-8)

4^1•Исади вирин къерехда мад чирвилер гуз хьана. Вичин патав гзаф инсанар атуниз килигна, Ам луьткведа акьахна. Халкь вирин къерехда амукьна. 2Луьткведа ацукьна, Ада яргъалди Вичин несигьатар кьисайралди инсанрал агакьарзавай. Ада халкьдиз ихьтин кьиса ахъайна:

3– Яб це! Йикъарикай са юкъуз лежбер никӀиз тум цаз фена. 4Ада тум вегьидайла, са бязи тварар рекьин къерехрал аватна, алтӀушай къушари абур кӀуфар ягъиз тӀуьна. 5Са бязи тварар къван квай чкадиз аватна. И тварар фад экъечӀна, вучиз лагьайтӀа абур накьв тӀимил квай чкадиз аватна. 6Рагъ экъечӀайла, цӀирер шуьткьвена, чӀварахар галачирбур хьиз, кьурана. 7Са бязи тварар къалгъанар квай чкадиз аватна. Къалгъанри чӀехи жердавай цӀирер пӀуьрчӀуькьарна. Гьавиляй абуру майваяр гъанач. 8Амай тварар мублагь чилел аватна ва абуру цӀир авуна, хкаж хьана, майваярни гъана – сада къанницӀуд твар, муькуьда – пудкъад, амайбуруни – виш.

9Ахпа Исади хълагьна:

– Нихъ япар аватӀа, гьадаз ван атурай+.

Кьисадин мана ачухарун

(МатӀай 13:10-23; ЛукӀа 8:9-15)

10•Халкь чкӀана, Иса Вичин цӀикьвед тилмиздихъни Вичин гуьгъуьнавайбурухъ галаз кьилди амукьайла, абуру Адавай кьиса ахъаюнин мана-метлеб вуч ятӀа хабар кьуна.

11– Аллагьди пачагьвал авунин сирер кьатӀун квез ганва; амайбуруз кьисаяр мисал яз гъана кӀанда, – лагьана Исади, –+
12Каламда лагьанвайвал: «Аллагьдихъ элкъуьн тавун патал ва Ада чпелай гъил къахчун тавун патал, абуруз килигайла аквазвач, яб гайила абур гъавурда акьазвач»+.

13Исади абуруз мад лагьана:

– Куьн и кьисадин гъавурда гьатначни? Бес амай кьисайрин гъавурда куьн гьикӀ гьатда? 14Тум вегьизвайда цазвайди Аллагьдин Гаф я+. 15Рекьин къерехдал аватнавай тум – им ван хьана рикӀера Аллагьдин Гаф гьатнавай, амма ам анай тадиз иблисди ахкъудай инсанар я. 16Гьа и жуьреда къван квай чкадиз аватнавай тумни – ван хьанмазни гьасятда гаф шадвилелди кьабулдай инсанар я лагьай чӀал я. 17Амма чпихъ мягькем дувул тахьуниз килигна, абур икӀ яргъалди амукьдач. Чеб а гаф кьуна лугьуз хурук кутурла, кьил баладик акатайла, абур гьасятда рекьяй акъатда+. 18Къалгъанриз вегьенвай тум гафунин ван къвезвайбур я лагьай чӀал я. 19Амма гьар йикъан къайгъуйри, девлетдихъ вил ичӀи хьуни ва маса къанихвилери ахьтинбурун рикӀера гьатнавай гаф пӀуьрчӀуькьарда, ам бегьер тагудайди ийида+. 20Миян чилиз аватнавай тварар – гафуниз яб гана, ам кьабулзавайбур я. Гьа ксари вичин бегьерни гъида – садбуру къанницӀуд гъилера, масабуру пудкъад гъилера, са бязибуру виш гъилерилайни артух бегьер гъида+.

СукӀрадин кӀаник квай шем

(ЛукӀа 8:16-18)

21•Исади абуруз лагьана:

– КуькӀуьрнавай шем къапунин кӀаник кутуна туьхуьрун патал, я тахьайтӀа чарпайдин кӀаник эцигун патал гъизвайди яни? Ам шемерганда тун патал гъизвайди тушни кьван+? 22Винел акъат тийидай сирни авайди туш, я ашкара тахьана амукьдай чинебан карни+. 23Нихъ ван къведай япар аватӀа, гьадаз ван атурай+.

24Ада мад лагьана:

– Исятда квез ван жезвай гафариз хъсандиз яб це. Куьне гьихьтин уьлчмедалди алцумайтӀа, квезни гьахьтин уьлчмедалди алцумда, квез гьатта артухни гуда+. 25Авайдаз мадни гуда, авачирдавай гвайдини къакъудда.

Тварцикай кьиса

26Исади давамар хъувуна:

– Аллагьдин Пачагьлугъ инсанди чилиз тум вегьизвайдаз ухшар я. 27Ахпа ам йифиз ксузва, югъ алукьайла къарагъзава. Тум гьикӀ экъечӀзаватӀа, гьикӀ цӀир ахъайзаватӀа, адаз хабарни жедач. 28Чили сифте вичи къаз гъида, ахпа къуьлуьн кьилерив чеб ахъайиз тада, адалайни кьулухъ кьилер тварарай ацӀурда. 29Бегьер агакьайла, инсанди гьасятда мукал гъиле кьада, вучиз лагьайтӀа гвен гуьдай вахт атанва+.

Финдин тварцикай кьиса

(МатӀай 13:31-34; ЛукӀа 13:18-21)

30•Исади мад лагьана:

– Аллагьдин Пачагьлугъ чна куьв гекъигин? Я тахьайтӀа гьихьтин кьисадалди чна адан шикил чӀугван? 31Ам финдин тварцив гекъигиз жеда. Ам дуьньяда чилик кутазвай тумарикай виридалайни куьлуь тум я+. 32Амма цайила, адакай экъечӀдай тар амай салан вири набататрилайни чӀехи жеда. Ада чӀехи хилер гъида. Хъен гудай гьа хилерал къушаривай мукар ийиз жеда. 33Абур гъавурда гьатдай тегьерда Исади гьа ихьтин кьисайралди Аллагьдин гафар абурал агакьардай.

34Кьиса галачиз Ада халкьдиз ихтилат ийидачир, амма тилмизрихъ галаз кьилди амукьайла, Исади абуруз кьисайрин мана ачухардай.

ТӀурфан секинарун

(МатӀай 8:18, 23-27; ЛукӀа 8:22-25)

35•Гьа йикъан няниз Исади тилмизриз лагьана:

– Ша чун вирин а патаз экъечӀин+.

36Абурни, халкь туна, Адахъ галаз луьткведа акьахна. Абурун гуьгъуьна маса луьтквеярни авай. 37КӀеви гар акъатна; лепейри, луьткведин къерехрилай хкадриз, ам цяй ацӀурзавай+. 38Иса луьткведин кьулухъ кьиле, тумаж акьалжнавай хъуьцуьган кьилик кутуна, ксанвай. Тилмизри Ам ахварай авудна лагьана:

– Муаллим! Ваз чун квахьна кӀанзавани?

39Иса къарагъна, гарузни вириз «Кис хьухь, акъваз» лагьана эмир гана. Гар секин хьана, вирин кьуд пата лал кьена.

40– Квез вучиз икьван кичӀе я? – лагьана Исади тилмизриз. – Квехъ са тӀимил кьванни иман авачни?

41Авайдалайни гзаф кичӀе хьайи абуру чпи чпиз лугьуз хьана:

– Вирни гар муьтӀуьгъарзавай Им вуж хьуй?

5

Герасинда жинерар хкудун

(МатӀай 8:28-34; ЛукӀа 8:26-39)

5^1•Исани тилмизар вирин а пата авай герасинвийрин вилаятдиз акъатна. 2Иса луьткведай эвичӀайла, гьасятда кьветӀера авай сурарай Адан вилик чӀуру жин квай са кас акъатна. 3Кьейибур динжардай кьветӀер ам патал кӀвал-югъ тир, гьич садавайни ам гьатта зунжурривни кутӀунна секинариз жезвачир; 4мукьвал-мукьвал ам зунжурралди кутӀуннатӀани, адаз къандалар янатӀани, ада абур кукӀвариз гадариз хьанай. Гьич садавайни ам муьтӀуьгъариз жезвачир. 5Акъваз тавуна, йифдини югъди, дагъларани кьветӀера-сурара гьарай ацалтна, ада вичи вич къванерив ядай. 6Яргъай Иса акурла, ада атана Исадин вилик икрам авуна, 7ва ада гьарайна лагьана:

– Ваз завай вуч кӀанзава, Виридалайни Виниз тир Аллагьдин Хва Иса? Ваз Аллагьдин хатур аватӀа, зун азабрик кутамир!+

8Исади лагьана:

– ЭкъечӀ и инсандай, чӀуру жин!

9Исади адавай жузуна:

– Ви тӀвар вуж я?

– Зи тӀвар Кьушун я, вучиз лагьайтӀа чун гзаф я, – жаваб гана ада.

10Ада Исадиз чеб и вилаятдай чукурмир лугьуз минетиз хьана. 11Пелен кӀане вакӀарин са чӀехи суьруьди векь незвай. 12Вири жинерри Исадиз минет ийиз лагьана:

– Чун вакӀарин къенериз гьахьдайвал Вуна чун гьабурук кутур.

13Исади абуруз ихтияр гана. ЧӀуру жинерарни а инсандай экъечӀна, фена вакӀариз гьахьна. Кьве агъзур кьван вакӀар авай суьруьди, кухунна фена, тик чархалай вириз хкадарна. Абур вири цин кӀаниз яна. 14ВакӀарбанри, цӀай квайбуру хьиз, катна фена, и кардикай шегьердани хуьрера ахъайна. Агьалиярни вуч хьанатӀа лугьуз къвез килигиз хьана. 15Исадин патав атайла, абуруз жинеррин кьушун квайди пекер алаз ва акьул кьиле аваз анал ацукьнаваз акуна. Абуруз кичӀе хьана. 16А кар акурбуру жинерар квайдакайни вакӀарикай хьайи-хьайивал атайбуруз ахъайна. 17Анал алайбуру Исадиз, чпин патарай ахлад лугьуз, минетиз хьана+. 18Иса луьткведа акьахдайла, жинерар хкатайда Адаз вични твах лугьуз минетна. 19Амма Исади адаз ихтияр ганач.

– Ахлад жуван кӀвализ, жуван мукьвабурун патав, Реббиди ваз вуч регьим авунатӀа, Ада ваз гьихьтин зурба кар авунатӀа, хъфена гьадакай ахъая, – лагьана Исади.

20И касди Исади вичиз авур зурба кардикай ЦӀуд-Шегьер тирвал хабарар чукӀурзавай. Вири инсанарни мягьтел хьана амукьзавай+.

Яиран рушал чан хкун

(МатӀай 9:19-26; ЛукӀа 8:41-56)

21•Иса луьткведа аваз элкъвена кьулухъ хтайла, гзаф инсанар атана Адал алтӀушна. Ам вирин къерехда акъвазнавай. 22Адан патав синагугдин кьиле авайбурукай тир Яир лугьудай са кас атана. Иса акунмазни, ам Адан кӀвачерик ярх хьана+. 23Ада минетна лагьана:

– Зи руш ажалдик ква, атана адалай кап алтадна, ам ажалдикай хиласа.

24Иса адахъ галаз фена. Адан гуьгъуьна гзаф инсанар гьатнавай, абуру Ам чуькьвена юкьва тунвай. 25Фейи чкада цӀикьвед йисуз датӀана къеняй иви физвай са паб авай+. 26А папаз такур лукьман хьаначир, абурукай адан чан туьтуьниз кӀватӀ хьанвай. Ада вичихъ авай-авачирди вири лукьманриз харжнатӀани, адаз регьят хьаначир, адан гьалар амайдалайни пис жезвай. 27-28Исадикай а папаз виликрани ванер атанай. Исадин пекерик вичивай гъил кягъиз хьайитӀа, зун сагъ хъжеда лугьуз ада вич чӀалахъарзавай. ГьакӀ хьайила, инсанрин арадай атана, ада кьулухъай Исадин пекерик гъил кяна+. 29А папай физвай иви гьасятда акъваз хьана ва ада вич сагъ хъхьайди кьатӀана. 30Исади Вичяй фейи къуват гьасятда гьиссна. Ада, халкьдихъ элкъвена, хабар кьуна:

– Зи пекерик ни гъил кяна+?

31– Халкьди Вун элкъуьрна юкьва тунвайди акваз-акваз, Вуна «Зи пекерик ни гъил кяна?» лугьуз, хабар кьазвани? – лагьана Адаз тилмизри.

32И кар авурди гьи паб тиртӀа лугьуз, Исади кьуд патаз вил вегьена. 33Папа, вичиз хьанвай регьятвал чиз, кичӀела зурзаз Адан кӀвачерик ярх хьана, вичин азабрикай ва гила хьанвай регьятвиликай авайвал Исадиз ахъайна.

34– Чан руш! – лагьана Исади адаз. – Ви иманди вун хиласна. Ахлад, саламат хьуй вун! Мад ваз тӀал хъжедач!+

35И гафар Адан мецел аламаз, синагугдин кьиле авайдан кӀваляй са кас атана, лагьана:

– Я Яир! Ви руш кьена. Муаллим мад икрагь ийимир.

36Исади и гафар ван тахьайдай кьуна, синагугдин кьиле авайдаз лагьана:

– КичӀе жемир, анжах Захъ иман ая!

37Петрудилай, Якьубалай ва Якьубан стха Ягьядилай гъейри Ада садазни Вичихъ галаз къведай ихтияр ганач+. 38Синагугдин кьиле авайдан кӀвализ атайла, Адаз ана авай шел-хвал, гьарай-вургьай акуна. 39КӀвализ гьахьна, ана Ада шехьзавайбуруз лагьана:

– Куьне ина шелар-хвалар вучиз ийизва? Руш кьенвач, ам ксанва+.

40Абур Адал хъуьрена. Амма Ам, вири кӀваляй акъудна, рушан диде-буба ва Вичин пуд тилмизни галаз руш къатканвай кӀвализ гьахьна. 41Рушан гъил кьуна, Исади лагьана:

– Талита, кум! (Ам «Я руш, За ваз къарагъ лугьузва» лагьай чӀал я.)+

42Руш тадиз къарагъна, къекъвез эгечӀна – адан цӀикьвед йис тир. И кар акурбур мягьтел хьана амукьна. 43Исади абуруз и кардикай садазни талгьун эмирна. Ахпа Ада рушаз тӀуьн гун эмирна+.

6

Хайи шегьерда Иса кьабул тавун

(МатӀай 13:54-58; ЛукӀа 4:16-30)

6^1•Анай экъечӀна Иса тилмизарни галаз Вичин ватандиз хъфена+. 2Киш югъ алукьайла, Исади синагугда чирвилер гуз гатӀунна. Адаз яб гайи кьванбуру гьейранвилелди лугьуз хьана:

– Вичиз гьихьтин камал ганватӀа аку! Ада Вичин гъилералди гьихьтин аламатар къалурзаватӀа килиг! Икьван аламатар Адаз гьинай атанатӀа?!+
3Ам харат устӀар тушни? Ам Майраман хва ва Якьубан, Юсидин, Ягьудан ва Симунан стха тушни? Адан вахарни чи арада авачни?

Абуруз Ам квазни кьаз кӀан хьанач+.

4– Пайгъамбар виринра гъилерал жеда, анжах вичин ватанда, юлдашрин ва хизандин арада адаз гьуьрмет жедач, – лагьана Исади абуруз+.

5Адавай ватанда са аламатни ийиз хьанач, Адалай алакьайди, азарар квай анжах са шумудал гъилер эцигна, абур сагъар хъувун тир. 6Ам абурухъ иман тахьунал мягьтел хьана. Ада, патарив гвай хуьрериз физ, гьанра чирвилер гуз хьана.

Тилмизар чирвилер гуз ракъурун

(МатӀай 10:1, 9-14; ЛукӀа 9:1-5)

7•Исади Вичин патав цӀикьвед илчидиз эверна, абур, Шад Хабар чукӀурун патал, кьве-кьвед ракъуриз хьана. Исади абуруз чӀуру жинерар хкуддай къуватни гана+.

8– Асадилай гъейри рекьиз затӀни кьамир – я фу, я гьебе, я пул, – эмирна Ада. – 9КӀвачел сантӀалар алукӀ, жувал алайдалай гъейри маса пекер алукӀмир. 10Са шегьердиз фейила, илифай кӀвале эхирдалди акъваз. 11Са чкада куьн кьабул тавуртӀа ва куь чирвилериз яб тагайтӀа, анай экъечӀна хъфидайла, виридаз аквадайвал, куь кӀвачерал ацукьай ругни кӀвах хъувуна ахлад. Гьадалди куьне виликамаз Аллагьди абуруз гудай жазадикай хабарда+.

12Исадин илчийри фена инсанриз, ша Аллагьдин рекьел элячӀ лугьуз, вязер-несигьатар ийизвай+. 13Абуру гзафбурукай жинерар хкудзавай, азарар квай гзафбур, зейтундин чӀем гуьцӀиз, сагъар хъийизвай+.

Ягья пайгъамбардин кьиникь

(МатӀай 14:1-12; ЛукӀа 9:7-9)

14•Исадин ТӀвар машгьур хьанвай, Гьируд пачагьдизни Адакай хабар хьана. Садбуру лугьузвай:

– Ам вичел чан хтанвай Ягья пайгъамбар я, гьакӀ хьайила адалай аламатарни алакьзава+.

15Муькуьбуру «Ам Ильяс я», пуд лагьайбуруни «Ам виликан пайгъамбарриз ухшар са пайгъамбар я» лугьузвай+. 16Гьирудаз и ван хьайила, ада лагьана:

– Ам за кьил атӀай Ягья я. Адал чан хтанва.

17Гьа и Гьируда, вичин стха ФилипӀан паб Гьирудат къахчурла, Ягья кьуна къазаматда тун эмирнай,+
18куьз лагьайтӀа Ягьяди адаз лугьуз хьанай:

– Жуван стхадин паб къахчун гьарам я.

19Гьирудатаз адакай акьван хъел авай хьи, адаз Ягья яна рекьиз кӀанзавай, амма алакьзавачир. 20Гьируда Ягья Гьирудатакай хуьзвай. Гьирудаз Ягьядихъай кичӀедай. Ягья пак ва гьахъ-михьи инсан тирди Гьирудаз чизвай, ада Ягьядин ихтилатрихъ рикӀ алаз яб акалдай. А ихтилатри ам кьве рикӀин ийизвайтӀани, ада датӀана абуруз хушвилелди яб гудай. 21Амма Гьирудат патал са къулай югъ атана алукьнай. Гьируда, вичин хайи югъ хьуниз килигна, вичин гъилибанриз, аскеррин кьилевайбуруз ва Галилейдин агъсакъалриз эвернай, межлис кутунай+. 22Гьирудатан руша атана кьуьлер ийидайла, ам Гьирудазни адахъ галаз ацукьнавайбуруз рикӀиз чими хьанай.

– Завай вуч кӀандатӀани тӀалаба, за ваз гуда, – лагьанай Пачагьди рушаз.

23Ада рушаз кьин кьунай:

– Ваз вуч кӀан хьайитӀа, за ваз гьам гуда, кӀандатӀа ваз зи пачагьлугъдин са пайни гуда+.

24Руша экъечӀна вичин дидедивай хабар кьунай:

– Адавай вуч тӀалабин?

– Ягья пайгъамбардин кьил тӀалаба, – жаваб ганай дидеди.

25Адани, тади кваз пачагьдин патав фена, лагьанай:

– Заз исятда вуна синида аваз Ягья пайгъамбардин кьил гъана кӀанзава.

26Пачагь гзаф пашман хьанай, амма, мугьманар алай чкадал кьин кьуниз килигна, адаз «ваъ» лугьуз кӀан хьаначир. 27Гьасятда жаллатӀ ракъурна, Ягьядин кьил гъун эмирнай. ЖаллатӀдини фена къазаматда Ягьядин кьил атӀанай, 28синидал алаз гъанай, рушав вуганай. Рушани тухвана кьил вичин дидедив вахганай. 29Ягьядин тилмизриз и кардикай хабар хьайила, абуру атана адан мейит къахчуна, тухвана сура кучукнай+.

Вад агъзур кас тухарун

(МатӀай 14:13-21; ЛукӀа 9:10-17; Ягь. 6:1-13)

30•Исадин патав илчияр хтана кӀватӀ хьана, абуру Адаз чпи авур крарикай ва гайи чирвилерикай ахъайна+.

31– Куьн кьилди са хелвет чкадиз алад, ана са тӀимил ял ягъ, – лагьана абуруз Исади.

Вучиз лагьайтӀа абур авай чкадиз инсанар къвез-хъфизвай, Исадизни илчийриз са кӀус фу недай вахтни жезвачир+. 32ГьакӀ хьайила, Иса, илчийрилай гъейри касни галачиз, луьткведа аваз са хелвет чкадиз фена. 33Халкьдиз абур фейиди акуна, гзафбуруз абур вужар ятӀа чир хьанвай, гьавиляй абур физвай чкадиз вири шегьеррай инсанар абурулай вилик кӀвачи-кӀвачи атана. 34Луьткведай эвичӀна килигайла, Исадиз гзаф халкь кӀватӀ хьанваз акуна. Абур чубан галачир хипер хьиз аквазвай. Абурун язух атана, Исади абуруз чирвилер гуз эгечӀна+. 35Вахт геж хьуниз килигна, Адан тилмизри, Адав агатна, лагьана:

– Вахтни геж я, инагни хелвет чка я. 36Вуна абур ахъая. Абуру фена патарив гвай хуьрерай чпиз недай затӀар къачурай.

37– Абуруз куьне тӀуьн це, – жаваб гана Ада.

– Абуруз тӀуьн гун патал, гила чна фена кьве виш динар жагъурдани? – лагьана тилмизри.

38Амма Исади абурувай хабар кьуна:

– Квев шумуд фу гва? Алад, фена килиг.

Чирайдалай кьулухъ абуру хтана жаваб гана:

– Чав вад фуни кьве гъед гва.

39Ада халкь къацу векьел кӀватӀал-кӀватӀал ацукьарун эмирна. 40Виш-виш, яхцӀурни цӀуд-яхцӀурни цӀуд инсан жерге-жерге хьана чилел ацукьна. 41Ада вад фуни кьве гъед къачуна, цавуз килигна, хийир-дуьа ийиз-ийиз, фу кӀус-кӀус авуна, Вичин тилмизрив инсанриз паюн патал вугана, кьве гъедни виридаз пайна. 42ТӀуьна вири тух хьана. 43Амукьай фан ва гъетрен кӀусарай цӀикьвед зимбил ахцӀурна. 44ТӀуьрбурун кьадар вад агъзур кьван итим тир.

Иса целай фин

(МатӀай 14:22-33; Ягь. 6:16-21)

45•Идалай кьулухъ Исади, инсанар ахъай тавунмаз, тилмизриз луьткведа акьах лагьана ва абур Галилейдин вирин а пата авай Бетсаиддиз Вичелай вилик ракъурна+. 46Инсанар ахъайна, Ам дуьаяр ийиз пелел хкаж хьана+. 47Няни хьайила, тилмизар авай луьткве вирин юкьвал, Иса лагьайтӀа, ялгъуздиз къерехдал алай. 48Исадиз кьусуйри[*] тилмизрал гуж акъалдарзавайди акунай, куьз лагьайтӀа гар луьткведиз аксиди тир. Экв жедай кьиляй Иса вирелай тӀуз абур галай патахъ фена. Ам луьткведилай алатна финни мумкин тир, 49-50амма вирелай тӀуз къвезвай Иса акурла, и кар чпин вилерикай карагзавайди хьиз хьайи тилмизрай кичӀела гьараяр акъатна.

– КӀевиз акъваз, им Зун я, кичӀе жемир, – лагьана Исади+.

51Ам абурун луьткведа акьахайла, гар секин хьана. Тилмизар лап мягьтел хьанвай. 52Исади гзаф инсанар вад фалди тухарунин гъавурда абур гилани гьатнавачир. Абурун рикӀер буьркьуь тир+.

Генисаратда азарри кьунвайбур сагъар хъувун

(МатӀай 14:34-36)

53Исани тилмизар вирелай яна фена Генисаратдин чилерин са къерехдал акъвазна+. 54Абур луьткведай эвичӀайла, анин жемятдиз Иса гьасятда чир хьана. 55Иса флан чкада ава лагьана ван хьайи инсанри, вири патарай къвез, месерал алаз азарри кьунвайбур гъиз хьана+. 56Хуьруьз, шегьердиз, къазмайрал – гьиниз Ам фейитӀани, азарри кьунвайбур гъана майданрал эцигдай. Адаз, Вичин пекерин ценцин цӀирхиник кьванни азарри кьунвайбурув са тӀуб кягъиз тур лугьуз, минетдай. Адак гъил хкӀурбур дири хъжедай+.

7

Михьиди ва чиркинди

(МатӀай 15:1-20)

7^1•Садра Ярусалимдай атай фарисеярни тавратдарар Исадал алтӀушна. 2-5Адан бязи тилмизри чиркин гъилеривди чуьхуьн тавуна фу нез акурла, атанвайбуру Исадивай хабар кьуна:

– Ви тилмизри вучиз бубайрин адетрал амал ийизвач? Абуру вучиз чиркин гъилеривди фу незва?

(Фарисейри ва вири чувудри, бубайрилай инихъ адет хьанвайвал, фу недалди гъилер чуьхуьда. Базардай хтайлани, эл-адет тирвал, чин-гъил чуьхуьн тавунмаз, абуру фу недач. Идалайни гъейри, абуру гзаф маса адетар кьилиз акъудда, къаб-къажах, курар, къажгъанар ва чарпаяр чуьхуьда.)+++

6Исади абуруз жаваб яз лагьана:

– Куьн хьтин кьве чин алайбурукай Яшаян ктабда хъсандиз кхьенва: «И инсанри мецелди Заз гьуьрмет ийизватӀани, рикӀелди абур Завай яргъа я+. 7Абуру Заз ийизвай ибадат гьаваянди я – инсанар абуру Зи тӀалабунрал ваъ, чпиз кӀани къайдайрал амал ийиз вердишарзава»+. 8Куьне, Аллагьди авунвай тагькимар туна, инсанри кутунвай адетар кьунва.

9Ада абуруз мадни лагьана:

– Куьн Аллагьдин тагькимар жуван адетралди дегишардай хъсан устӀарар я! 10Мусадин Къанунда кхьенвай: «Жуван дидедизни бубадиз гьуьрмет ая»+, «Дидедикайни бубадикай чӀурукӀа рахадайдан жаза кьиникь я»++. 11Амма куьне лугьузва: «инсанди вичин бубадизни дидедиз „за квев вахгана кӀанзавай бурж Аллагьдив ахгакьарда“ лагьайтӀа, 12а касди вичин дидени буба патал са карни тавуртӀани жеда». 13Гьа идалди куьне Аллагьдин гафар куь адетралди эвез ийизва ва ихьтин гзаф маса кӀвалахарни ийизва.

14Исади халкь мад Вичин патав кӀватӀна, лагьана:

– За лугьузвай гафариз хъсандиз яб гана, куьн гъавурда гьат: 15-16къецяй инсандин къенез физвай гьич са затӀунивайни ам чиркин ийиз жедач, инсан чиркин ийизвайди адай вичяй акъатзавайди я+.

17Ам халкьдин арадай экъечӀна кӀвализ гьахьайла, Адавай тилмизри а кьисадин мана-метлеб хабар кьуна.

18– Куьнни гьахьтин авамар яни? – жаваб гана Исади. – Къецяй инсандин къенез физвай са затӀунини ам чиркин тийидайдан гъавурда гьатзавачни? 19Къецяй къвезвайди инсандин рикӀиз ваъ, руфуниз физва. Гьанайни ам къецел акъатзава. (Гьа икӀ Исади инсанди незвай вири затӀар михьи тирди малумарна.)+

20Исади давамарна:

– Инсан чиркин ийизвайди адай вичяй акъатзавай крар я,+
21куьз лагьайтӀа инсандин рикӀин къеняй чӀуру ниятар, явавилер, чуьнуьхунар, кьиникьар,+
22зинавилер акъатзава. Мадни ришветар, хъилер, фендигарвал, пехилвал, асивал, кьуру дамах, диливал акъатда. 23Вири и пис крари адан вичин къеняй атана инсан вич чиркин ийизва.

Чувуд тушир папан иман

(МатӀай 15:21-28)

24•Гьанай экъечӀна, Иса Туьрс шегьер галай патариз атана. Гьана Ам са кӀвализ фена. Адаз Вич ана масадбуруз чир хьана кӀанзавачир. Амма Адавай а кар чуьнуьхиз хьанач. 25Жин акатнавай руш авай са папаз адакай хабар хьана, ам атана Исадин кӀвачерихъди чилел ярх хьана. 26А паб чувудрикай тушир, ам Суьрия-Финикейдай тир. Ада Исадиз вичин рушакай жин хкуд лугьуз минетзавай+. 27Амма Исади лагьана:

– КӀвенкӀве аялар тухарна кӀанда, абурун сивихъай атӀана, фу кицӀериз вегьин хъсан кар туш+.

28Амма папа жаваб яз лагьана:

– ГьакӀ я, Агъа. Амма аялри экӀягъандин кӀаник авадарай гъвелер кицӀерални гьалтзава эхир.

29– Ихьтин хъсан жавабдин хатурдай вавай хъфейтӀани жеда, – лагьана Исади. – Ахлад! Ви рушакай жин хкатна.

30КӀвализ хтайла, папаз вичин руш жин хкатна месел къатканваз жагъана.

ЛалакӀ бишиди сагъар хъувун

31Туьрс шегьердин патарив гвай чкайрилай эгечӀна, Иса сифте Сидун галайвал, ахпа Галилейдин вирин патав ЦӀуд-Шегьер галайвалди фена+. 32Адан патав са биши лалакӀ гъана, ада вичел гъилер эциг лугьуз, Адаз минетар авуна. 33Исади ам халкьдин арадай къерехдиз тухвана, адан япара тупӀар туна. Ахпа Исади цуькӀуьн[*] гана, лалакӀ бишидан мецик кяна+. 34Цавуз вил яна, дериндай ухьт аладарна, адаз лагьана:

– Еффата! (яни «Ачух хьухь!»)

35Адан биши япар гьасятда ачух хьана, мезни ахъа хьана, вични михьидаказ рахана. 36Исади и кардикай садазни ахъаймир лагьана эмирна. Амма Ада гьикьван къадагъа авуртӀани, абуру Исадикай амайдалайни гзаф ихтилатар ахъайиз хьана+. 37Вирибуру рикӀивай мягьтел хьана лугьузвай:

– Вири крар иердаказ ийизва: бишибурун япар ачухарзава, лалбурун – мецер.

8

Кьуд агъзур кас тухарун

(МатӀай 15:32-39)

8^1•Гьа йикъара Исадин патав гзаф инсанар атана, абуруз недайди тахьуниз килигна, Исади Вичин тилмизар кӀватӀна, лагьана:

2– Пуд юкъуз зи патав гвай и инсанрин язух къвезва Заз: абуруз недай затӀни авач+. 3ТӀуьн тагана чпин кӀвалериз ахъаяйтӀа, абур рекье гьалдай фин мумкин я, са бязибур яргъарай атанва эхир.

4– Хелвет чкада абуруз гудай кьван фу гьинай атурай? – жаваб гана тилмизри.

5– Квев шумуд фу гва? – хабар кьуна Исади.

– Ирид фу, – жаваб гана абуру.

6Ада халкьдиз чилел ацукь лагьана. Ирид фуни къачуна, хийир-дуьа ийиз-ийиз, кӀус-кӀус авуна, Ада ам, халкьдиз гун патал, тилмизрив вугана. Абуруни а фу халкьдиз пайна. 7Абурув са тӀимил кӀезриярни гвай. Хийир-дуьа авуна, Исади гьабурни пайиз туна. 8ТӀуьна, халкь тух хьана. Амукьай фан кӀусарай ирид зимбил ацӀана. 9Фу тӀуьрбурун кьадар кьуд агъзур итимдив агакьнавай. Абур Ада кӀвалериз ахъайна. 10Ахпа Иса Вичин тилмизарни галаз луьткведа акьахна, Далманут галай патахъ фена.

Фарисейрин тӀалаб

(МатӀай 16:1-12)

11•Фарисейри атана Исадихъ галаз гьуьжетар ийиз хьана. Абуру, Цаварал Алайдавай къалуриз жедай керемат-ишара къалура лугьуз, Адавай тӀалабиз хьана. Гьадалди абуруз Ам синагъ ийиз кӀанзавай+.

12Ада дериндай агь чӀугуна, лагьана:

– Вучиз и несилди керемат-ишара къалурун тӀалабзава? За квез рикӀивай лугьузва: и несилдиз керемат-ишара аквадач.

13Фарисеяр гьанал туна, Ам Вичин тилмизарни галаз луьткведа аваз вирин а патаз рекье гьатна. 14•Тилмизрин рикӀелай фу къачун алатна, луьткведа чпив гвайдини тек са фу тир.

15– Килиг гьа, фарисейрин маядикайни Гьируд пачагьдин маядикай мукъаят хьухь, – эмирна Исади тилмизриз+.

16Тилмизриз и гафар чпив фу гвачирвиляй лагьай хьиз хьанай. 17Абурун гъавурда авай Исади лагьана:

– Фу гвач вуч лагьай чӀал я? Куьне гилани кьатӀузвачни? Куьн гилани гъавурда акьазвачни? Куь рикӀер гилани къванер яз амани+? 18Вилер аваз квез аквазвачни? Япар аваз квез ван къвезвачни? Куь рикӀел затӀни аламачни? 19За вад фу вад агъзур итимдиз пай авурла, куьне амукьай кӀусарай шумуд зимбил ацӀурнай?

– ЦӀикьвед зимбил, – жаваб гана абуру+.

20– Ирид фу кьуд агъзур итимдиз пай авурла, куьне амукьай кӀусарай шумуд зимбил ацӀурнай?

– Ирид зимбил, – жаваб гана абуру+.

21– Куьн гила кьванни гъавурда акьуначни? – лагьана Ада.

Бетсаидада буьркьуьди сагъар хъувун

22Исани тилмизар Бетсаиддиз атана акъатна. Адан патав буьркьуьди гъана ва адак гъил хкӀура лугьуз минетна+. 23Исади буьркьуьдан гъил кьуна, ам хуьруьн къерехдиз тухвана, адан вилериз цуькӀуьн вегьена, адал гъилер эцигна хабар кьуна:

– Ваз аквазвай затӀ авани+?

24Буьркьуьда кьил хкажна лагьана:

– Заз патавай физвай инсанар тарар хьиз аквазва.

25Ахпа Исади мад адан вилерал гъилер эцигна, буьркьуьди мад атӀумна килигна. Исади ам сагъар хъувуна. Адан вилериз экв хтана. 26Исади, ам кӀвализ рахкурдайла, лагьана:

– Хуьруьз гьахьмир.

Петруди иман къалурун

(МатӀай 16:13-20; ЛукӀа 9:18-21)

27•Иса Вичин тилмизар галаз ФилипӀан Кесардин патав гвай хуьрериз фена. Рекье Ада Вичин тилмизривай хабар кьуна:

– Инсанар Зун Вуж я лугьуз рахазва?

28– Садбуру Ягья пайгъамбар, муькуьбуру Ильяс, пуд лагьайбуруни алатай пайгъамбаррикай сад я лугьузва, – жаваб гана абуру+.

29– Бес куьне Зун Вуж я лугьузва? – жузун хъувуна Ада.

– Вун Месигь я, – жаваб гана Петруди+.

30Ада абуруз Вич Вуж ятӀа масадбуруз лугьун къадагъа авуна+.

Исади Вичин кьиникьикай сад лагьай гъилера лугьун

(МатӀай 16:21-28; ЛукӀа 9:22-27)

31•Исади Вичин тилмизар «Инсандин Хци гзаф азаб-азиятар чӀугун лазим я», – лугьуз гъавурда тваз хьана.

– Агъсакъалри, чӀехи хахамри, тавратдарри Инсандин Хва кваз кьадач, абуру Адаз кьиникьин жаза гуда, пуд йикъалай Адал чан хкведа, – лагьана Ада+.

32И гафар Ада ачухдиз лугьузвай. Амма Петруди, Адаз са къерехдиз эверна, ахьтин чӀуру гафар сивяй акъудмир лагьана+. 33Элкъвена Вичин тилмизриз килигиз-килигиз, Исади Петрудин гаф атӀана:

– Алат Залай, иблис! Ви рикӀе авайди Аллагь туш, вибур инсанри ийидай хьтин фикирар я+.

34Ахпа Исади халкьдизни Вичин тилмизриз санал эверна.

– Низ Захъ галаз къвез кӀанзаватӀа, къуй ам, чандилайни гъил къачуна, вичин азабрин хашни кӀулаз яна Захъ галаз атурай, – лагьана Ада. –+
35Низ вичин чан хуьз кӀанзаватӀа, адавай ам къакъатда, Зун ва Шад Хабар патал ни вичин чан эцигайтӀа, адан чан сагъ жеда+. 36Вичин чан пучна вири дуьнья къачуникай инсандиз вуч хийир ава+? 37Вичин къакъатай чан элкъвена къахчун патал гудай затӀ инсандиз жагъидани?

38Къенин несил гьикьван чӀур ва чалкечир хьанва! Адакай низ Зунни Зи Гафар кьабулиз регъуь хьайитӀа, Инсандин Хцизни, Вичин Бубадин баркалла алаз, пак малаикрихъ галаз къведайла, гьахьтин касни кьабулиз регъуь жеда+.

9

9^1Исади абуруз мад лагьана:

– За квез рикӀивай лугьузва: инал акъвазнавайбурук ахьтинбур ква хьи, абуруз Аллагьди къудрат гваз ийидай Пачагьвал акун тавунмаз, гьич ажални аквадач+.

Исадин къамат дегиш хьун

(МатӀай 17:1-13; ЛукӀа 9:28-36)

2•Ругуд югъ алатайла, Петрудилай, Якьубалай ва Ягьядилай гъейри мад са касни галачиз, Иса кьакьан дагъдиз экъечӀна, гьана абурун вилик Адан къамат дегиш хьана+. 3Адан пекер, жив хьиз, лацу хьана, рапрап гуз акъвазнавай. Ахьтин лацувал чилин винел садавайни арадал гъиз жедачир. 4Садлагьана тилмизриз Исадихъ галаз суьгьбетар ийизвай Ильясни Муса акуна.

5Гьа и арада Петруди Исадиз лагьана:

– Я Муаллим! Чун ина аваз хъсан хьана. Ша, чна инал пуд кума эцигин: сад – Ваз, сад – Мусадиз, садни – Ильясаз.

6Петрудизни амай тилмизриз лап гзаф кичӀе хьанвай, адаз лугьудай маса гаф жагъаначир.

7И чӀавуз абурун кьилел лацу цифеди хъен вегьена. Адан къеняй рахадай ван акъатна:

– Ам Зи рикӀ алай Хва я. Гьадан чӀалаз килиг!+

8Садлагьана элкъвена кьуд патахъ килигайла, абуруз Исадилай гъейри мад касни акунач.

9Дагъдай эхвичӀзавайла, Исади илчийриз, чпиз акур аламатдикай та Инсандин Хцел кьейидалай кьулухъ чан хкведалди садазни талгьун кӀевелай тагькимарна+. 10Абуру Адан Гаф кьилиз акъудна, амма «кьейидалай кьулухъ чан хкведалди» вуч лагьай чӀал я лугьуз, абур веревирдер ийиз амукьна.

11Абуру Адавай хабар кьуна:

– Вучиз тавратдарри Месигьдилай вилик Ильяс хтун лазим я лугьузва?

12– Гьахъ я, Ильяса Адалай вилик хтана, вири крар гуьнгуьна тун лазим я, – жаваб гана Ада. – АкӀ хьайила, бес вучиз пайгъамбаррин ктабра Инсандин Хци гзаф азаб-азиятар чӀугвада ва Ам инсанри виляй вегьида лагьана кхьенва? 13Амма За квез лугьун хьи, Ильясакай Каламда кхьенвайвал, ам хтанай. Инсанри адаз чпиз кӀандайвал авунай+.

Жин квай жегьил сагъар хъувун

(МатӀай 17:14-19; ЛукӀа 9:37-42)

14•Амай тилмизрин патав хтайла, Исадизни пуд тилмиздиз кӀватӀ хьанвай халкьдин арада абурухъ галаз гьуьжетарзавай тавратдарар акуна. 15Иса акунмазни халкь мягьтел хьана. Инсанри, Адаз салам гун патал, Адан патав зверзавай.

16Ада абурувай хабар кьуна:

– Куьне абурухъ галаз квекай гьуьжетарзава?

17– Муаллим, – лагьана сада халкьдин арадай. – За Ви патав зи хва гъанва. Лал жин акатна, адавай рахаз жезвач+. 18Гьинал ам жинжи кьуна чилел гадрайтӀа, гьанал ам чӀур жезва: адан сивяй каф къвезва, сарари жакь-жакьзава, вични къах хьана амукьзава. За Ви тилмизривай адак квай жин хкудун тӀалабнай, амма абурулай а кар алакьначир.

19– Эй иман гвачир несил! – лагьана Исади абуруз. – Гьикьван гагьда Зун квехъ галамукьрай? Гьикьван чӀавалди За куьн эхрай? Гъваш ам Зи патав!

20Гада Исадин патав гъана. Иса акунмазни, жинжи гададик зурзун кутуна. Ам сивел каф акьалтна чилел ярх хьана ва ам къатадиз эгечӀна+.

21– Ам икӀ мусалай ава? – хабар кьуна Исади адан бубадивай.

– Аял чӀавалай, – жаваб гана ада. – 22Гзаф гъилера зи велед тергиз кӀанз жинжи ам цӀузни вацӀуз вегьенай. Валай алакьдатӀа, чаз са чара ая. Ваз чи язух ша!+

23– «Валай алакьдатӀа» вуч лагьай гаф я! – лагьана Исади. – Иман гвайдалай алакь тийидай кар авач+.

24– Зун имандал ала! – гьарай акъатна гададин бубадай. – Зи иман бегьемди туштӀа, ам бегьем хъийиз куьмек ая!

25– Лал ва биши жин! – кӀевелай лагьана анал инсанар алтӀуш жез акур Исади. – За ваз адай экъечӀ лугьузва! Мад адак акат хъийимир.

26Жинжяй гьарай акъатна. Гада кӀевиз зурзурна, жин адай экъечӀна. Аял мейит хьиз ярх хьана. Анал алайбуруни ам кьена лугьузвай+. 27Исади гъил кьуна гада къарагъарна+.

28КӀвализ гьахьна, Исадихъ галаз кьилди амайла, тилмизри Адавай хабар кьуна:

– А кар чалай вучиз алакьначир?

29– А жин масакӀа ваъ, анжах дуьадалди хкудиз жедайди тир, – жаваб гана Исади.

Исади Вичин кьиникьикай кьвед лагьай гъилера лугьун

(МатӀай 17:22-23; ЛукӀа 9:43-45)

30•Анай экъечӀна, абур Галилейдай яна физвай. Исадиз чеб анай физвайди садазни чир хьана кӀанзавачир, 31вучиз лагьайтӀа Ада Вичин тилмизар «Инсандин Хва инсанрин гъиле твада, Ам яна рекьида, амма пуд лагьай юкъуз Адал чан хкведа», – лугьуз гъавурда твазвай+.

32И гафарин гъавурда гьатначтӀани, тилмизриз Адавай хабар кьазни кичӀезвай+.

Вуж артух я?

(МатӀай 18:1-5; ЛукӀа 9:46-48)

33•Абур Кефернагьумдиз атана кӀвале авайла, Исади абурувай хабар кьуна:

– Рекье куьне квекай гьуьжетарзавай+?

34Абуру чуькьни авунач, вучиз лагьайтӀа абуру рекье, чпикай вуж сад лагьай чкадал алатӀа лугьуз, гьуьжетарзавай.

35Иса ацукьайла, Ада цӀикьвед тилмиз кӀватӀна.

– Низ сад лагьайди жез кӀанзаватӀа, гьам виридакай эхиримжиди ва амайбурун кьилел-кӀвачел элкъведайди хьухь, – лагьана абуруз Исади+.

36Исади аял къачуна, ам абурун юкьвал акъвазарна, адан гардан кьуна, лагьана:+

37– Ни Зи хатурдай ихьтин аялрикай сад жуванди яз кьабулайтӀа, гьада Зун кьабулзава. Зун кьабулзавайда са Зун ваъ, Зун Ракъурайдини кьабулзава+.

Вуж ваз акси туштӀа, гьам ви пад жеда

(МатӀай 10:42; ЛукӀа 9:49-50)

38Инал Ягьяди лагьана:

– Я Муаллим! Чаз Ви ТӀварцӀелай инсанрикай жинерар хкудзавай са кас акунай, амма, ам чакай туширди хьуниз килигна, чна адаз а кар ийиз къадагъа авуна+.

39– Адаз къадагъа ийимир, – лагьана Исади. – Зи ТӀварцӀелай аламатар авурдавай гуьгъуьниз закай пис рахаз жедач. 40ГьакӀ хьайила вуж чаз акси туштӀа, гьам чи патал ала+.

41Куьн Месигьдихъ галайбур хьуниз килигна, Зи хатурдай ни квез са цӀиб яд гайитӀа, За квез рикӀивай лугьузва, гьадав вичин савкьватни агакьда+.

Инсан рекьяй акъуддай затӀарикай

(МатӀай 5:13; 18:8-9; ЛукӀа 17:1-2)

42Зи имандал алай ихьтин адетдин гъвечӀи ксарикай сад ни рекьяй акъудиз хьайитӀа, ам гарданда регъуьн къван туна гьуьлуьз вегьейтӀа хъсан я+. 43-44Ви са гъили вун гунагь ийидай йикъаз гъизватӀа, вуна ам атӀутӀ: кьве гъил кваз жегьеннемдин хкахь тийидай цӀуз аватдалди са гъил кваз даим ацӀай уьмуьрдиз гьахьун хъсан я+.

45-46Ви са кӀвачи вун гунагь ийидай йикъаз гъизватӀа, вуна ам атӀутӀ: кьве кӀвач кваз жегьеннемдин цӀуз аватдалди са кӀвач кваз даим ацӀай уьмуьрдиз гьахьун хъсан я.

47Ви са вили вун гунагь ийидай йикъаз гъизватӀа, вуна ам акъудна гадара: кьве вил аваз цӀун гургур авай жегьеннемдиз аватдалди ваз са вил аваз Аллагьдин Пачагьлугъдиз гьахьун хъсан я. 48Жегьеннемда, лагьайтӀа, сурун квакни рекьидач, цӀайни хкахьдач.

49Къурбанд патал тукӀунвай гьайвандин як кьелелди михьдайвал, гьар са инсанни цӀалди михьда.

50Кьел хъсан затӀ я. Кьел шит хьайитӀа, адан тӀеам куьв эвез хъийида? Кьел жувак кваз хьана кӀанда. Куьне квехъ галаз ислягьвилелди уьмуьр твах+.

10

Паб гъуникайни рахкуруникай

(МатӀай 5:32; 19:1-9; ЛукӀа 16:18)

10^1•Гьанай экъечӀна, Исани тилмизар Ярдан вацӀун муькуь патай яна Ягьудатдин чилерал акъатна. Исадал инсанар алтӀуш хьанай. Вичиз адет хьанвайвал, Исади абуруз мад чирвилер гузвай. 2Иса синагъ ийиз кӀанз, фарисейри атана Адавай хабар кьуна:

– Гъуьлуь паб рахкурун дуьз кар яни?

3– Мусадин Къанунда гьихьтин эмир ганва? – жаваб яз лагьана Ада.

4– Мусади «тӀалакьар ганвай чар кхьена чара хьухь»+, – лагьана ихтияр ганай, – лагьана абуру+.

5– Ада а тагьким куь чӀуру рикӀер акурла кхьейди я, – жаваб яз лагьана Исади. – 6Дуьнья халкь ийидайла, Аллагьди итимни паб арадал гъана+. 7-8Гьавиляй, вичин бубани диде туна, итимдикайни папакай кьведакай сад жеда. Абур кьве чан ваъ, са чан жеда+. 9Гьа икӀ, Аллагьди сад авурбур инсанди чара авун лазим туш+.

10КӀвале Адан тилмизри Адавай мадни а кардикай хабар кьуна.

11– Ни вичин папахъ галаз чара хьана, масад гъайитӀа, гьада зинавал ийизва, – лагьана Исади.

12Паб вичин гъуьлуькай чара хьана, масадаз фейитӀа, гьадани зинавал ийизва+.

Исади аялриз хийир-дуьа авун

(МатӀай 19:13-15; ЛукӀа 18:15-17)

13•Исади кап алтадун патал, Адан патав аялар гъиз хьана, амма тилмизри абуруз туьгьметар ийизвай. 14И кар акур Исади, хъел атана, лагьана:

– Аялар Зи патав атурай, куьне абуруз манийвал гумир, вучиз лагьайтӀа Аллагьдин Пачагьлугъ гьахьтинбурунди я. 15За квез рикӀивай лугьузва: Аллагьдин Пачагьлугъ ни аялди хьиз кьабул тавуртӀа, ам аниз акъатдач+.

16Аялар къужахда кьуна, абурал кап алтадна, Ада абуруз хийир-дуьа авуна+.

Девлет авай жегьил

(МатӀай 19:16-30; ЛукӀа 18:18-30)

17•Иса рекьиз экъечӀдайла, сада, чукурна атана, Адан вилик метӀерал акъвазна, Адавай хабар кьуна:

– Хъсан Муаллим! Эбеди уьмуьрдин иеси хьун патал, за вуч авун лазим я+?

18– Вуна Заз хъсанди вучиз лугьузва? – жаваб гана Исади. – Аллагьдилай гъейри садни хъсанди туш.

19Ваз Аллагьдин тагькимар чида: «Ягъна рекьимир, зинавал ийимир, чуьнуьхмир, тапан шагьидвал ийимир, алцурармир, жуван диде-бубадин хатур-гьуьрмет хуьх»++.

20– Я Муаллим, за вири а тагькимрал жуван жегьил чӀавалай амал ийизва, – лагьана ада+.

21Жегьилдиз килигай Исадин ам рикӀи чӀугуна.

– Ваз кимизвайди са кар я – лагьана Исади, – алад, фена вахъ вуч аватӀа, гьам маса гана, кесибриз пай ая, гьа чӀавуз вахъ цавара хазинаяр жеда. ГьакӀ авурла, Захъ галаз ша+.

22И гафар ван хьайила, вич вичивай квахьна, жегьил пашмандаказ хъфена, вучиз лагьайтӀа адахъ зурба девлет авай.

23Элкъвена килигна, Исади Вичин тилмизриз лагьана:

– Девлет авайбуруз Аллагьдин Пачагьлугъдиз гьахьун гьикьван четин я хьи!+

24И гафари Адан тилмизар мягьтеларна. Амма Исади мад лагьана:

– Веледар! Аллагьдин Пачагьлугъдиз гьахьун акьван четин я хьи! 25Девлет авайдаз Аллагьдин Пачагьлугъдиз гьахьунилай деведиз рапунин хъуькъуьмдай экъечӀун регьят я.

26Абур мад мягьтел хьана.

– АкӀ хьайила, бес нивай вич хиласиз жеда? – хабар кьуна абуру сад-садавай.

27Абуруз килигна, Исади лагьана:

– И кар инсанрилай ваъ, анжах са Аллагьдилай алакьда, Аллагьдилай алакь тийидай затӀни авайди туш+.

28Гьа чӀавуз Петруди Адаз лагьана:

– Ингье, вири туна, чун Ви гуьгъуьна аваз атанва+.

29– За квез рикӀивай лугьузва – лагьана Исади. – Зи ва Шад Хабардин хатурдай вичин кӀвалерилай, стхайрилай, вахарилай, дидедилай, бубадилай, аялрилай, мулкарилай гъил къачурбурукай+
30и девирда, виш гъилерилайни артух кӀвалерни, стхаярни, вахарни, дидеярни, аяларни, мулкарни, чеб хурук кутурбурукай, гьалт тийидай садни амукьдач. Къведай девирдани абуруз эбеди уьмуьр жеда+.

31Исятда вилик квай гзафбур кьулухъ жеда, кьулухъ галайбур – вилик+.

Исади Вичин кьиникьикай пуд лагьай гъилера лугьун

(МатӀай 20:17-19; ЛукӀа 18:31-33)

32•Исани тилмизар Ярусалимдиз фидай рекье авайла, Иса абурукай хкатна вилик кваз физвай. И карди тилмизар мягьтеларнавай, амайбурукни кичӀевал кутунвай. Ада цӀикьвед илчидиз эверна, Вичин кьилел къведай азаб-азиятрикай абуруз мад ахъайиз хьана:

33– Ингье чун Ярусалимдиз физва, Инсандин Хва хаинвилелди чӀехи хахамринни тавратдаррин гъиле твада, абуруни Ам кьиникьиз акъудна римвийрин гъиле хутада. 34Ам, ягьанатар авуна, гатана, тфуяр гана, рекьида. Пуд лагьай юкъуз Адал чан хкведа+.

Якьубанни Ягьядин тӀалабун

(МатӀай 20:20-28; ЛукӀа 22:24-27)

35•Гьанал Исадин патав Зебедеян рухваяр Якьубни Ягья атана.

– Муаллим, – лагьана абуру. – Вуна чи тӀалабун кьилиз акъудна кӀанзава чаз+.

36– Квез За вуч авуна кӀанзава? – хабар кьуна Ада.

37– Вал баркалла атайла, чакай садаз Ви эрчӀи патавай, муькуьдаз чапла патавай ацукьдай ихтияр це, – лагьана абуру+.

38Амма Исади абуруз лагьана:

– Куьне тӀалабзавайдакай квез хабар авач. За хъвазвай гъам-пияла квевай хъваз жедани? За эхай кьван азабар квевай эхиз жедани+?

39– Жеда, – жаваб гана абуру.

– За хъвазвай гъам-пияла куьнени хъвада, За эхай кьван азабар куьнени эхда,+
40амма Зи эрчӀи ва чапла патаривай ацукьун – им Завай ихтияр гуз жедай кӀвалах туш, – лагьана Исади. – А чкаяр – низ гьазурнаватӀа, гьабурунбур я.

41И гафарин ван хьайила, амай цӀуд илчидиз Якьубакайни Ягьядикай гзаф хъел атана.

42Исади, абур кӀватӀна, лагьана:

– Вири халкьарихъ абурал гуж гъалибна агъавал ийизвай вилик-кьилик квай инсанар авайди, вири халкьарал гьахьтин чӀехи ксари гьакимвал тухузвайди квез чида. 43Амма куь арада акӀ туш: куь арадай низ вилик-кьилик жез кӀанзаватӀа, къуй ам куь кьилел-кӀвачел элкъуьрай+. 44Куь арада низ сад лагьай чкадал жез кӀанзаватӀа, гьам виридаз лукӀ хьун лазим я. 45Инсандин Хвани Вичиз масадбуру къуллугъ авун патал ваъ, Вич масадбуруз къуллугъ ийиз атанвайди я эхир. Ам Вичин чан гзафбурун гунагьрилай гъил къахчун патал эцигиз атанвайди я+.

Буьркьуь БартӀимай сагъар хъувун

(МатӀай 20:29-34; ЛукӀа 18:35-43)

46•Ахпа абур Еригьандиз атана. Еригьандай Ам Вичин тилмизарни са кьадар инсанар галаз экъечӀдайла, абуруз Тимаян буьркьуь хва БартӀимай, це лугьуз, рекьин къерехда ацукьнаваз акуна. 47Назаретви Иса патавай фейиди чир хьайила, къекъверагди гьарайиз эгечӀна:

– Я Иса! Заз регьим ая! Я Давуд пачагьдин Хва!+
48Гзафбуру адаз лал хьухь лагьана, амма ада амайдалайни кӀевиз гьарайна:

– Давуд пачагьдин Хва, заз регьим ая! 49Исади, акъваз хьана, адаз Вичин патав эвериз туна.

– Къарагъ, викӀегь акъваз, – лагьана адаз анал алайбуру. – Ада ваз эверзава. 50Вичин аба хтӀунна гадарна, къудгъунна къарагъна, ам Исадин патав атана.

51– Ваз Завай вуч кӀанзава? – хабар кьуна Исади.

– Заз вилериз экв ахкуна кӀанзава, зи Муаллим, – лагьана буьркьуьда.

52– Алад, ви иманди вун сагъарна, – лагьана Исади.

Адан вилериз гьасятда экв хтана, гьамни Исадин гуьгъуьна аваз гьа са рекьяй фена+.

11

Иса Месигь Ярусалимдиз атун

(МатӀай 21:1-9; ЛукӀа 19:28-38; Ягь. 12:12-15)

11^1•Исани тилмизар Зейтун пелен ценерив гвай Бетфагдивни Бетандив агакьна. Ярусалим, лагьайтӀа, лап мукьварив гвай. Исади Вичин тилмизрикай кьвед ракъурна,+
2абуруз лагьана:

– Куь вилик квай хуьруьз алад. Финни кумаз квез гьаятда кутӀуннавай хам лам аквада, адал садрани инсан акьахайди туш. А лам ахъайна иниз гъваш. 3Квез «Куьне вуч ийизва?» лугьудай кас хьайитӀа, куьне адаз икӀ лагь: «Ам Агъадиз герек я, Ада ам вав ахгакьарда».

4Абур фена. Агакьайла, къецихъай варарал кутӀуннавай жегьил лам акуна. Абуру ам ахъайна.

5Анал акъвазнавай са бязибуру лагьана:

– Куьне вуч ийизва? Лам вучиз ахъайзава?

6Абуру Исади лагьайвал жаваб гана. АтӀабуруни абуруз лам тухудай ихтияр гана.

7Абуру ламрал чпин пекер-парталар вегьена, ам Исадин патав гъана, ва Ам гьадал ацукьна. 8Гзафбуру чпин пекер хтӀуниз, муькуьбуру тарарин хилер атӀуз, Исадин вилик рекьел экӀягъиз хьана. 9Вилик квайбуруни кьулухъ галайбуру гьарай къачуна лугьузвай:

– Гьасанна![*] Реббидин ТӀварцӀелай Къвезвайдаз шукур хьурай! 10Чи бубайрин буба Давудан гележегда жедай пачагьвилиз шукур хьурай! Цавариз шукур хьурай!+

11Иса Ярусалимдиз гьахьна. Ам Аллагьдин КӀвализ фена. И патаз, а патаз вил яна, вахт гежди хьуниз килигна, Вичин цӀикьвед илчини галаз Бетандиз рекье гьатна.

Исади инжилдин тар негь авун

(МатӀай 21:18-19)

12•Бетандай экъечӀай пакагьан юкъуз Адаз гишин хьана+. 13Яргъалай Исадиз пешери кьунвай инжилдин тар акуна. Адалай затӀ жагъидатӀа лугьуз фена. Атана килигайла, пешерилай гъейри Адаз затӀни гьатнач, вучиз лагьайтӀа инжилар кӀватӀдай вахт хьанвачир+.

14Исади тарциз лагьана:

– Ви майваяр садрани мад садани туьхтӀуьрай!

И гафарин ван Адан тилмизризни хьанай.

Гуз-къачузвайбур чукурун

(МатӀай 21:12-16; ЛукӀа 19:45-47; Ягь. 2:13-16)

15•Исани тилмизар Ярусалимдиз атана. Аллагьдин КӀвалин гьаятдиз гьахьайла, Иса ана авай алверзавайбурни муьштерияр чукуриз эгечӀна. Ада пул дегишарзавайбурунни лифер маса гузвайбурун экӀягъанар ярхарна+. 16Аллагьдин КӀвалин гьаятдай тӀуз шейэр тухудай ихтияр Ада садазни гузвачир. 17Ада абуруз несигьат кваз лагьана:

– «Зи кӀвализ вири халкьар патал дуьаяр ийидай кӀвал лугьуда» лагьана Каламда кхьенвачни? Амма куьне ам къучийрин макандиз элкъуьрнава!

18И гафарин ван тавратдарризни чӀехи хахамриз атана. Абур Ам тергдай са рекьихъ къекъвез хьана. Абуруз Адахъай кичӀезвай, вучиз лагьайтӀа халкьдиз Исадин чирвилери зурба таъсир ийизвай+.

19Няни хьайила, Ам тилмизрихъ галаз шегьердай экъечӀна хъфена+.

Инжилдин кьурай тар. Имандин къуват

(МатӀай 21:20-22)

20•Экуьнахъ инжил таран патавай фидайла, абуруз ам михьиз кьуранваз жагъана. 21Исадин лянет рикӀел хтана, Петруди Исадиз лагьана:

– Муаллим! Килиг, Вуна агь авур инжилдин тар кьурана.

22– Аллагьдихъ иман ийиз хьухь, – жаваб гана Исади. – 23За квез рикӀивай лугьузва: ни и пелез, рикӀе шак тун тавуна, агъунваз «Къарагъ, жува жув вириз вегь» лагьайтӀа, ада лагьай гафар кьилиз акъатда+.

24ГьакӀ хьайила За квез лугьузва: дуьаяр ийидай чӀавуз куьне са затӀ тӀалабиз хьайитӀа, гьам квез гудайвилин чӀалахъ хьухь, квез гунни ийида+.

25-26Квез са никай ятӀани хъел аваз хьайитӀа, дуьаяр ийизвай чӀавуз а касдилай гъил къахчу, цавараллай куь Бубадини куь тахсиррилай гъил къахчуда+.

Исадин ихтияр

(МатӀай 21:23-27; ЛукӀа 20:1-8)

27•Исани тилмизар мад Ярусалимдиз хтана. Иса Аллагьдин КӀвале къекъведайла, Адан патав чӀехи хахамар, тавратдарар, агъсакъалар атана.

28– Вуна а крар гьикӀ лагьана ийизва? – жузуна абуру Адавай. – Абур ийидай ихтияр Ваз ни гана+?

29– За квевайни са кардикай хабар кьада, куьнени Заз жаваб це; ахпа Зани квез Заз ни ихтияр ганватӀа, лугьуда, – жаваб гана Исади. – 30Ягьяди инсанрив чпиз кӀан хьана цик акахьун къачуз тазвайни, я тахьайтӀа, Аллагьдин къастуналди? Жаваб це Заз+.

31Абуру веревирдер авуна:

– Чна «Аллагьдин къастуналди» лагьайтӀа, Ада хабар кьада: «Бес куьн Ягьядихъ вучиз агъунач?»+

32«Инсанриз кӀан хьана» лугьуз жезвачир – халкьдихъай кичӀе тир, вучиз лагьайтӀа вири халкьди Ягья гьакъикъи пайгъамбар яз гьисабзавай+.

33Гьавиляй абуру Исадиз жаваб гана:

– Чаз чидач.

– Зани квез а крар, За ни ихтияр гана ийизватӀа, лугьудач, – лагьана Исади.

12

Пис ципицӀбандикай кьиса

(МатӀай 21:33-46; ЛукӀа 20:9-19)

12^1•Исади Вичин патав атанвай чӀехи хахамриз, тавратдарриз ва агъсакъалриз кьисаяр мисал яз гъиз, суьгьбет ийиз эгечӀна:

– Са инсанди ципицӀбагъ кутуна, адалай пару чӀугуна. Фур эгъуьнна, шуткьурган туькӀуьрна, ципицӀбагъдал вил алаз хьун патал минарани эцигна. Ибур вири вичиз кӀвалахиз кьунвай ципицӀбанрив вугана, вич сиягьатдиз фена+. 2Вахт атайла, вичиз къвезвай пай къахчун патал, ада вичин нуькеррикай сад ципицӀбанрин патав ракъурна. 3ЦипицӀбанрини ам кьуна, хъсандиз гатана, затӀни гвачиз рахкурна.

4Ада аниз муькуь нуькер рекье туна, гьадан кьилни хана, беябур авуна чукурна.

5Мад сад рахкурна, гьамни абуру яна кьена. ГьакӀ гьар гъилера атай-атайди я гатадай, я рекьидай+.

6Эхирни ада «Зи хцикай абуруз регъуь жеда» лагьана, вичин рикӀ алай авай-авачир са хва гьаниз ракъурна+.

7Амма ципицӀбанри чпи чпиз лагьана: «Им варис я. Ша чна ам рекьин, адан ирсни чаз жеда»+. 8Абуру ам яна кьена, ципицӀбагъдай акъудна гадарна+. 9Гила ципицӀбагъдин иесиди вуч ийида? Ада атана ципицӀбанар рекьида, ципицӀбагъни масабурун гъиле вугуда+.

10Куьне Каламдай ихьтин гафар кӀелначни бес: «УстӀарри кваз такьуна гадарай къванцикай хандакӀдин пипӀе твадай кьилин къван хьана. 11Бес им аламат тушни кьван чаз аквазвайди»+.

12Кьиса чпикай тирдан гъавурда акьур абуруз Иса кьаз кӀанзавай, амма халкьдихъай кичӀе хьана. Иса гьанал туна, чеб хъфена+.

Пачагьдиз гудай харж

(МатӀай 22:15-22; ЛукӀа 20:20-26)

13•Иса гафунал кьадай къаст аваз, абуру Адан патав фарисейрикайни Гьирудан терефдаррикай са бязибур ракъурна+. 14Абуру атана Адаз лагьана:

– Я Муаллим! Вун гьакъикъи ва масадаз чин чуьхуьдай гафар талгьудай инсан тирди чаз чизва. Вуна, садазни гардан кӀир тавуна, Аллагьдин рекьер гьакъикъидаказ къалурзава. Римдин пачагьдиз харж гун дуьз кар жезвани-жезвачни? Чна ам гана кӀанзавани, тагана+?

15Амма Ада, абурал кьве чин алайди чир хьуниз килигна, лагьана:

– Куьне вучиз Зун синагъ ийизва? Зун килигун патал са динар гъваш+.

16Абуру ам гъана.

– Идал алай шикил ва кхьенвай тӀвар нинди я? – лагьана Ада.

– Пачагьдинди я, – жаваб гана абуру.

17– Пачагьдин пай – пачагьдиз це, Аллагьдин пай – Аллагьдиз, – лагьана Исади.

Абур Адан гафари мягьтеларна+.

Кьейибурал чан хтуникай

(МатӀай 22:23-33; ЛукӀа 20:27-40)

18•Ахпа Исадин патав кьейидалай кьулухъ инсандал чан хкведач лугьудай сакъаяр атана+.

19– Я Муаллим! – хабар кьуна абуру. – Мусади чаз кхьенай: «Стхайрикай сад кьена, аялар галачир паб амукьайтӀа, къуй муькуь стхади адан паб къахчуна вичин стхадин тухум кухтурай»++.

20Ирид стха хьана: сад лагьай стхади паб гъана, амма ам аялар тахьана кьена. 21Адан паб кьвед лагьай стхади къахчуна, аялар тахьана гьамни кьена; пуд лагьай стхани гьакӀ хьана. 22А паб ирид стхадини къахчунай, амма садахъни аялар хьанач. Абурулай кьулухъ пабни хкьена. 23Ада ирид стхадик гъуьлуьк хьуниз килигна, абурал чан хтайдалай кьулухъ а паб ирид стхадикай гьи стхадин паб жеда?

24– Квез я Калам, я Аллагьдин къуват тийижирвиляй тушни куьн гъалатӀ жезвайди? – жаваб гана Исади.

25Чан хтайла, инсанрин арада я папар гъунар, я гъуьлуьз финар хъжедач. Абур цавараллай малаикар хьиз жеда.

26Кьейибурал чан хтуникай рахайтӀа, бес куьне Таврат кӀелначни кьван? ЦӀай кьуна кузвай къакъвадин валарин юкьвай Аллагьди Мусадиз ихьтин гафар лугьузвай чка кӀелначни: «Зун Ибрагьиманни, Исакьанни, Якьубан Аллагь я»++? 27Аллагь кьейибурун ваъ, чан алайбурунди я. Куьн кӀевелай гъалатӀ жезва.

Виридалайни кьилин тагьким

(МатӀай 22:34-40; ЛукӀа 10:25-28)

28•Тавратдаррикай сада, Исади сакъайриз гьуьжетра хъсан жавабар гуз акуна, атана Адавай хабар кьуна:

– Аллагьдин вири тагькимрикай сифтегьанди гьим я?

29Исади адаз жаваб яз кьилин тагьким лагьана:

– «Яб це, Исраил! Чи Ребби Аллагь я, Ребби сад я; 30жуван Ребби Аллагь рикӀин вири сидкьидай, жуван вири руьгьдалди, жуван вири кьатӀунралди, жуван вири амандалди кӀан хьухь»+. Ингье, сифтегьан тагьким гьа им я!+

31Кьвед лагьайди ихьтинди я: «Жув хьиз жуван мукьув гвайдини кӀан хьухь»+. И кьве тагьким вирибурулайни важиб тирбур я+.

32– Хъсан я, Муаллим! – лагьана тавратдарди, – Вуна авайвал лагьана, Аллагь сад я, Адалай гъейри масад авач+. 33Гьам рикӀин сидкьидай, вири кьатӀунралди, вири амандалди кӀан хьун, жуваз жув хьиз, мукьув гвайдини кӀан хьун Аллагьдиз акъуднавай вири къурбандрилайни артух я.

34Ада акьул квай жавабар гуз акуна, Исади лагьана:

– Вун Аллагьдин Пачагьлугъдиз гьахьдайвал гьазур хьанва.

Мад Адавай са куьникайни хабар кьадай жуьрэт абуру хъувунач+.

Месигь – Давуд пачагьдин Хва яни?

(МатӀай 22:41-46; 23:1-7; ЛукӀа 11:43-46; 20:41-47)

35•Аллагьдин КӀвале чирвилер гун давамариз, Исади лугьуз хьана:

– Тавратдарри Месигьдиз Давуд пачагьдин Хва вучиз лугьузвайди я+? 36Пак Руьгь акатай Давуд пачагьдин вичин мецелай алатнай: «Реббиди зи Агъадиз лагьанай: „Ви душманар За Ви кӀвачерик вегьидалди Зи эрчӀи гъилихъай ацукь“»+.

37Давуд пачагьди Месигьдиз Агъа лугьуз хьайила, Ам адан эвлед гьикӀ жезвайди я?

Гзаф халкьди хуш аваз Адаз яб гузвай+.

38•Халкьдиз чирвилер гуз, Исади лугьузвай:

– Тавратдаррикай яргъаз хьухь! Абуруз, яргъи пекер алаз, майданрал чеб къалуриз кӀанзава, абурун рикӀ халкьди чпиз гьуьрмет къалурунал ала. 39Синагуграни межлисра абур вилик чкаяр кьаз алахъда+.

40Абуру, кьве чин алайбуру хьиз, яргъалди дуьаяр ийидай амалар ийиз хендедайрин кӀвал-югъ тӀуьна куьтягьда. Амма Аллагьдин патай абурув лап кӀеви жаза агакьда.

Кесиб хендедадин садакьа

(ЛукӀа 21:1-4)

41•Иса, садакьадин пул вегьидай буьруьнждикай авунвай крчунин къаншарда ацукьна, халкьди гьаниз пул гьикӀ вегьизватӀа, килигзавай. Девлет авай гзафбуру пул пара вегьизвай+. 42Атай са кесиб хендедади, къапуниз мукьва хьана, кьве чет кепек вегьена.

43Исади, Вичин тилмизрин фикир а папал желбна, лагьана:

– За квез рикӀивай лугьузва: и кесиб хендедади амайбурулай гзаф пул вегьена, 44вирибуру чпихъ авай артуханди вегьизвай, и папа, вичин кесибвилизни килиг тавуна, вичихъ авай-авачир вири гана+.

13

Гележегдикай Исадин келимаяр

(МатӀай 24:1-51; ЛукӀа 21:5-38)

13^1•Иса Аллагьдин КӀваляй экъечӀдайла, Адан тилмизрикай сада Адаз лагьана:

– Муаллим! Килиг садра! Гьихьтин иер къванер, гьихьтин иер дараматар ятӀа!

2– Вун и зурба дараматрал гьейран хьанвани? – лагьана Исади. – Абур вири барбатӀ жеда, къван къванцел аламукьдач+.

3Иса Зейтун пелел, Аллагьдин КӀвалин къаншарда ацукьнавайла, Адахъ галаз кьилди амукьай Петруди, Якьуба, Ягьяди ва Эндирея Адавай хабар кьуна:

4– Ам мус жедай кар я? Адакай виликамаз хабар гудай ишара гьихьтинди я?

5Вичиз гайи суалдиз жаваб яз, Исади абуруз ихтилат ийиз гатӀунна:

– Мукъаят хьухь, куьн алцурариз тахьурай!+
6Гзафбур, чеб Зун я лугьуз, чеб Зи ТӀварцӀелай атанвайди я лугьуз, къведа. Гьадалди абуру гзаф инсанар алцурарда.

7Мукьваривай ва я яргъарай дяве физвай ванер къвез хьайила, кичӀе жемир, абур жедай крар я, амма чир хьухь хьи, им гьеле эхир туш. 8Халкь халкьдал къарагъда, пачагьлугъни – пачагьлугъдал, чка-чкайра залзалаяр жеда, каш гьатда. Им азаб-азиятрин эвел я+.

9Амма мукъаят хьухь, инсанри дуванханайра куь дуван аквада, чпин синагугра квез гатунар кьада, Закай шагьидвал авун патал, куьн гьакимринни пачагьрин вилик акъвазарда+.

10Амма эхир жедалди вилик эвелни-эвел кӀанзавайди вири халкьарин арада Шад Хабар чукӀурун я+.

11Куь дуван ийидалди виликамаз вуч лугьудатӀа фикирмир; дуванханада куь рикӀел вуч атайтӀа, гьам лагь, куьз лагьайтӀа куь мецелай рахадайди куьн ваъ, Пак Руьгь жеда+.

12Стхади стха, ажалдин къармахра тун патал, маса гуда, бубадини – вичин веледар; веледарни диде-бубадиз акси экъечӀда ва абур рекьида+. 13Зи ТӀвар мецел хьуниз килигна, куьн вирибуруз такӀан жеда; эхирдалди эхайди хилас жеда+.

14•Тахьана кӀандай чкада авай чкӀайвилин чиркинвал акурла, – кӀелзавайда кьатӀунни авурай, – Ягьудатда авай кьванбур вири, катна фена, дагълара чуьнуьх хьурай. 15Вуж къавал алаз хьайитӀа, ам герек шей къачуз кӀвализ гьахь тавурай!+
16Вуж чуьлда аваз хьайитӀа, ам винелай алукӀдай вичин пекер къахчуз кӀвализ хъфин тавурай! 17Гьа чӀавуз руфунал заланбурузни хурухъ аялар галайбуруз гуж жеда!+

18Гьахьтин къада-балаяр галай йикъар хъуьтӀуьз татурай лагьана дуьаяр ая. 19Аллагьди дуьнья халкьай йикъалай къенин йикъалди тахьай хьтин ва идалай кьулухъ тежедай хьтин мусибат гьа йикъара инсанрин кьилел къведа+. 20Реббиди виликамаз гьа мусибатдин йикъар тӀимил авуначиртӀа, чан алай са затӀни хилас жедачир. Амма Вичи хкянавайбурун, Вичин рикӀ алайбурун хатурдай Ада а мусибатдин вахт куьруь авунва+.

21Гьа чӀавуз квез сада «Ингье, им Месигь я», я тахьайтӀа муькуьда «Ангье, Ам Месигь я» лагьайтӀа, куьн чӀалахъ жемир+. 22Тапан месигьарни тапан пайгъамбарар гзаф акъатда. Абуру гьар жуьредин аламатар ва керемат-ишараяр къалурда, алакьайтӀа, гьатта Аллагьди хкянавайбурни кваз алцурариз алахъда+. 23Амма куьн мукъаят хьухь. Килиг гьа, За квез вири виликамаз лагьанва+.

24•Ахпа и къада-балаяр алатайдалай кьулухъ къведай йикъара рагъ мичӀи жеда, вацрани экв хгудач. 25Гъетер аватда, цавун къуватар юзада+. 26Гьа чӀавуз Инсандин Хва зурба къудратда ва баркаллада, циферин юкьва аваз къвез аквада+. 27Гьа вядеда Инсандин Хци, дуьньядин и кьиляй а кьилиз Вичин малаикар ракъурна, Вичи хкянавайбур кӀватӀ хъийида+.

28•Инжилдин тар квез чешне хьурай: адан хилери тӀурар гъана пеш ахъайиз хьайитӀа, квез мукьвара гад алукьдайди чир жеда. 29За лугьузвайди кьилел къвез акурла, Инсандин Хва куь ракӀарив агакьнавайди квез чир хьухь.

30За квез рикӀивай лугьузва: гилан несил алатна фидалди и крар вири кьилиз акъатда+.

31Чилни цав алатна фида, амма Зи Гафар алатна фидач+.

32•Ам къведай я югъ, я сят садазни чидач, я цавараллай малаикриз, я Хциз. Ам анжах Бубадиз чида. 33Килиг гьа, уях хьухь, квезни а вахт чизвач!+

34А чӀав – кӀвал-югъ туна, кӀвалел элкъвезвайбурун хиве жавабдарвал туна, гьардал ийидай кар тапшуругъ авуна, варарал алайдазни ксумир лагьана, сиягьатдиз фейи инсан хьиз я+. 35ГьакӀ хьайила, уях хьухь. КӀвалин иеси няниз ва я кьуланфериз, кӀекер рахадайла ва я пакамахъ – мус хкведатӀа квез чизвач+.

36Килиг гьа, ам хтайла, адаз куьн ксанваз жагъун тавурай!+

37За квез лугьузвайди вирибурузни лугьузва: уях хьухь!

14

Иса рекьиз кӀан хьун

(МатӀай 26:2-5; ЛукӀа 22:1-2)

14^1•Песагь ва ТӀили фарин суварар алукьдалди кьве югъ амай. ЧӀехи хахамарни тавратдарар чпи Иса кьуна рекьидай чинебан са рекьихъ къекъвезвай+.

2– Ам сувар юкъуз кьуна виже къведач, халкьдин арада наразивал гьатда, – лугьузвай абуру.

Иса Бетан хуьре

(МатӀай 26:6-13; ЛукӀа 7:37-38; Ягь. 12:1-8)

3•Иса Бетанда, жузам азарди кьунвай Симунан кӀвале суфрадихъ ацукьнавайла, Адан патав атана са папа, хъенчӀин къапунин кӀуф хана, гьада авай багьа атирар Адан кьилел илична+. 4Хъел атай са бязибуру чпи чпик лугьуз хьана:

– А атирар вучиз гьакӀ серфна вара-зара ийизва? 5Ам пуд виш динардилайни[*] багьаз маса гана, а пул кесибрин арада пайиз жедай.

Абуру папаз ахмурар ийиз хьана. 6Амма Исади лагьана:

– Ам секиндиз тур, куьн вучиз адал гьавалат хьанва? Ада Зун патал хъсанвал авуна. 7Кесибар датӀана квехъ галаз амукьда, квевай абуруз гьар квез кӀан хьайила хъсанвилер ийиз жеда, амма Зун квехъ датӀана галамукьдач+. 8А папа вичивай жедайвал авуна: Зал атирар илична, ада Зун сура динжарун патал гьазурна+.

9За квез рикӀивай лугьузва: Шад Хабардикай вязер ийидай кьван чкайра и папа авур хъсан кардикай рахаз жеда, ам инсанрин рикӀерилай алатдач+.

Ягьуда Иса маса гун

(МатӀай 26:14-16; ЛукӀа 22:3-6)

10•Исадин цӀикьвед илчидикай сад тир Искарият Ягьуд, Иса маса гуз кӀанз, чӀехи хахамрин патав фена+. 11Адан къаст чир хьайила, хахамриз хвеши хьана ва абуру а кардай адаз пул гун хиве кьуна. Ягьуд, Иса гьикӀ маса гудатӀа лугьуз, са къулай вахтунихъ къекъвез хьана.

Песагь суварин тӀуьн-хъун

(МатӀай 26:17-29; ЛукӀа 22:7-23; 1-Кар. 11:23-25)

12•ТӀили фарин суварин сад лагьай юкъуз, адет тирвал, Песагьдин тукӀвадай кӀел къурбанддиз акъудна гьазур хьайила, тилмизри Исадиз лагьана:

– Ваз Песагь суварин суфрадихъ гьина ацукьиз кӀанзава? Чна фена тӀуьн гьазурда+.

13Вичин тилмизрикай кьвед рекье твадайла, Исади абуруз лагьана:

– Куьн шегьердиз алад. Квел ана цив ацӀай квар гвай са инсан гьалтда; куьн адан гуьгъуьна аваз алад. 14Ам гьи кӀвализ гьахьайтӀа, гьадан иесидиз «Муаллимди Вичин тилмизрихъ галаз санал Песагь суварин суфра авай кӀвал гьина ава лугьуз хабар кьазва», – лагь. 15Ада квез вини гьавада авай дигирнавай чӀехи тавдин кӀвал къалурда. Гьана чаз Песагьдин тӀуьн гьазура.

16Адан тилмизар фена шегьердиз акъатна. Абуруз Исади лагьайвал жагъана. Абуру гьана Песагьдин тӀуьн гьазурна.

17Няни хьайила, Ам цӀикьвед илчини галаз атана. 18Суфрадихъ ацукьна фу незвайла, Исади лагьана:

– За квез рикӀивай лугьузва: Исятда Захъ галаз санал фу незвай квекай сада Зун хаинвилелди маса гуда+.

19Абур пашман хьана.

– Зун яз тахьуй гьа? – са-сада хабар кьуна Адавай.

20– Ам Захъ галаз хуьрекдик кягъиз незвай цӀикьвед касдикай сад я, – лагьана Исади.

21Инсандин Хци Вичин уьмуьр Каламда кхьенвайвал тухузва, амма Инсандин Хва маса гудайдан кьилел къведайди ма́са гуж я! А касдиз дуьньядал атаначиртӀа гена хъсан тир+.

22•Абур тӀуьник квайла, Исади фу къачуна, хийир-дуьа ийиз-ийиз, ам кӀус-кӀус авуна, тилмизриз пайна.

– Ма, къачу, им Зи Беден я! – лагьана Ада+.

23Ахпа Ада сукӀра къачуна, хийир-дуьа авуна, ам абурув вугана. Вирида анай хъвана.

24– Им Зи Икьрардин иви я, – лагьана Исади. – Ам гзафбур хилас хьун патал авахьда+. 25За квез рикӀивай лугьузва: къенин йикъалай эгечӀна За мад чехир – ципицӀрин миже хъвадач. ЦӀийи чехир За анжах Аллагьдин Пачагьлугъда хъвада.

Петруди кьил къакъудуникай

(МатӀай 26:30-35; ЛукӀа 22:32-34; Ягь. 13:37-38)

26Шукурдин манияр яна, Исани тилмизар Зейтун пелел экъечӀна+. 27•Ана Исади тилмизриз лагьана:

– Къе йифиз куьн садни Зи иман гваз амукьдач. Каламда кхьенвай «За Чубан яна кьейила, лапагар гьар сад санихъ чкӀида» лугьудай гафар Зи кьилел къведа+.

28Зал чан хтайла, Зун квелайни вилик Галилейдиз атана акъатда+.

29Петруди Адаз лагьана:

– Амайбур Ви иман гвачиз амукьайтӀани, зун Ви имандал аламукьда.

30– За ваз рикӀивай лугьузва, – жаваб гана Исади, – къе йифиз кӀекре кьведра гьарайдалди вуна Закай пудра кьил къакъудда. 31Амма Петруди рикӀивай лугьуз хьана:

– Зун Вахъ галаз санал рекьидай чкадал атайтӀани, Вакай за са чӀавузни кьил къакъуддач.

Гьа ихьтин гафар амай тилмизрини лагьанай.

Гетсеман багъда Исади дуьа авун

(МатӀай 26:36-46; ЛукӀа 22:39-46)

32•Ахпа абур Гетсеман лугьудай чкадиз атана.

– За дуьаяр ийидалди куьн инал хьухь, – лагьана Исади Вичин тилмизриз. 33Ада Вичихъ галаз Петру, Якьуб ва Ягья тухвана. Гьана Адак кичӀевални дарихвал акатна+.

34– Зи рикӀ ажалдин тӀалди незва, куьн, ксун тавуна, инал хьухь, – лагьана Ада тилмизриз+.

35Са тӀимил анихъ фена, Исади, чинихъди ярх хьана, мумкин кар ятӀа, а пис чӀав Вичелай алатрай лугьуз, дуьаяр авуна+.

36– Абба! Буба чан! – лугьуз хьана Ада. – Валай алакь тийидай кар авач; и гъам-пияла Зав хъваз тамир; ятӀани, Заз кӀандайвал ваъ, Ваз кӀандайвал хьурай+.

37Элкъвена хтайла, Адаз тилмизар ахварал фенваз акуна.

– Я Симун! – лагьана Ада Петрудиз. – Вун ксанвани? Вавай са сятда уяхдиз акъвазиз хьаначни?

38Уях хьухь, куьн темягьра гьат тавурай лугьуз, дуьаяр ая, руьгьдиз кӀан хьайитӀани, беден зайиф яз амукьда+.

39Исади, мад къерех хьана, виликдай лагьай гафар тикрар хъийиз, дуьаяр авуна.

40Ам хтайла, Адаз абур мад ксанваз жагъана. Абур юргъун хьана, вилер чеб-чпелай ахвариз физвай. Абур вуч жаваб гудатӀа чин тийиз амай.

41Пуд лагьай гъилера атана, Ада абуруз лагьана:

– Куьн мад ксана амани? Ял язавани? Бес я! Вахт атана агакьнава. Ингье, Инсандин Хва гунагькаррин гъиле гьатзава+. 42Къарагъ, ша: ангье, Зун маса гузвайди мукьва хьанва.

Иса маса гун ва кьун

(МатӀай 26:47-56; ЛукӀа 22:47-53; Ягь. 18:3-11)

43•Гаф мецел аламаз, Адан цӀикьвед илчидикай сад тир Ягьуд атана акъатна. Адахъ чӀехи хахамри, тавратдарри ва агъсакъалри ракъурнавай гзаф инсанар галай. Абурув турарни вагьрамар гвай+. 44Хаинди вичихъ галайбур Иса маса гунин ишарадин гъавурда туна:

– Низ за салам гана темен гайитӀа, Ам Гьам жеда. Вегьена, Ам яхъ. Килиг, Ам тухудайла, Адалай вил алудиз тахьуй, мукъаят хьухь.

45Атанмазни Ягьуда, Исадиз мукьва хьана, «Муаллим!» лагьана, Адаз темен гана. 46Гьа инал Ягьудахъ галайбуру вегьена Иса кьуна. 47Амма Исадихъ галайбурукай сада вичин тур акъудна, кьилин хахамдин са лукӀ яна, адан яб галудна+.

48И чӀавуз Исади атанвайбуруз лагьана:

– Зун кьун патал, куьн, къачагъ кьаз фидайвал, турарни вагьрамар гваз атанва хьи? 49Зун гьар юкъуз чирвилер гуз квехъ галаз санал Аллагьдин КӀвале жедай, амма ана куьне Зак кязавачир. Гила къуй Каламда кхьенвайди Зи кьилел атурай!+

50Гьа вахтунда вири тилмизар, Ам гьанал туна, катна+. 51КьецӀил жендекдал анжах шаршав алчуднавай са жегьил Исадин гуьгъуьна аваз физвай. Инсанри ам вегьена кьуна. 52Амма ам хъуткьунна, абурун гъиле шаршавни туна, кьецӀила катна.

Исадик тахсирар кутун

(МатӀай 26:57-68; ЛукӀа 22:54-55, 63-71; Ягь. 18:12-13, 19-24)

53•Иса кьилин хахамдин патав гъана. Анал чӀехи хахамар, тавратдарар ва агъсакъалар вири кӀватӀ хьанвай.

54Петру яргъалай хьиз абурун гуьгъуьна аваз, кьилин хахамдин гьаятдиз кьван атана; гьана ада, цӀун патав нуькеррин арада ацукьна, вичиз чим акъудзавай.

55ЧӀехи хахамарни вири Меслягьат, Иса кьиникьиз акъудун патал, Адаз акси делилрихъ къекъвезвай, амма абуруз Адак кутадай тахсирар жагъизвачир.

56Гзафбуру Адаз акси тапан шагьидвилер ийизвай, амма абур сад садахъ галаз кьан тийидайбур тир+. 57Са бязибуру, къарагъиз, ихьтин тапан делилар гъизвай:

58– Чаз Ада «Инсандин гъилералди эцигнавай и Аллагьдин КӀвал чӀурна, пуд йикъалай За инсандин гъил галукь тавур масад эхцигда»+, – лугьуз ван хьана+.

59Абурун шагьидвилерни сад садав кьунвайбур тушир.

60Ахпа кьилин хахам юкьвал экъечӀна.

– Вучиз вун чуькьни тавуна акъвазнава? – хабар кьуна ада Исадивай. – Ваз лугьудай гаф авачни? Абур Ваз акси яз экъечӀзава эхир!+

61Амма Ада сивяй са гафни акъуднач.

– Шукур хьайи Аллагьдин Хва Месигь Вун яни? – мад хабар кьуна кьилин хахамди.

62– Зун я, – жаваб гана Исади. – Инсандин Хва цаваллай цифераллаз, шукур хьайи Къудрат Авайдан эрчӀи патавай ацукьнаваз квез аквада+.

63Инал кьилин хахамди вичел алай пекер къазунна.

– Мад чаз шагьидар герек яни кьван? – лагьана ада. –+
64Адан аси ихтилатар квез ван хьана. Куь фикир гьихьтинди я?

Абуру вирида Ам кьиникьиз акъуддай чкадал атанва лагьана+.

65Са бязибуру Адан чиниз тфуяр вегьена, Адан вилер кутӀуниз, чин ягъиз, Адавай «Ягъайди вуж я, пайгъамбар?» лугьуз хабар кьазвай. Нуькеррини Адан чиниз лапӀашар вегьизвай+.

Петруди Исадикай кьил къакъудун

(МатӀай 26:69-75; ЛукӀа 22:54-62; Ягь. 18:15-18, 25-27)

66•Гьа чӀавуз Петру гьаятда авай. Адан патав кьилин хахамдин къаравушрикай сад атана, 67цӀун патав вичиз чим акъудзавай Петру акуна, адаз килигна, лагьана:

– Назаретви Исадихъ вунни галай.

68Амма Петруди Исадикай кьил къакъудна.

– Абур заз чидай крар туш, я вуна вуч лугьузватӀани зун гъавурда гьатзавач, – лагьана ада.

Ам экъечӀна вилик квай гьаятдиз фена. И арада кӀекре гьарайна.

69Ам мад садра ахкур гьа къаравушди инал акъвазнавайбуруз «Имни гьабурукай я» лагьана. 70Ада мад Исадикай кьил къакъудна. Са герендилай анал акъвазнавайбуру Петрудиз мад хълагьна:

– Якъин вун гьабурукай я; вун Галилейдай я.

71– Куьне лугьузвай Инсан заз чидайди туш, – кьин кьуна ада.

72И чӀавуз кӀекре кьвед лагьай гъилера гьарайна. Петрудин рикӀел вичиз Исади лагьай гафар хтана: «КӀекре кьведра гьарайдалди вуна Закай пудра кьил къакъудда». Петру шехьиз эгечӀна+.

15

Иса ПилатӀан вилик

(МатӀай 27:1, 11-30; ЛукӀа 23:1-5, 13-25; Ягь. 18:28–19:16)

15^1•Экуьнахъ тадиз чӀехи хахамри агъсакъалрихъни тавратдаррихъ ва Меслягьатда авай вирибурухъ галаз меслятар авуна. Абуру Иса кутӀунна, тухвана ПилатӀан гъиле туна+.

2ПилатӀа Адавай хабар кьуна:

– Вун Чувудрин Пачагь яни?

– Вуна гъа икӀ я лугьузва, – жаваб гана Исади+.

3ЧӀехи хахамри Адак гзаф тахсирар кутуна. 4ПилатӀа Адавай мад хабар кьуна:

– Ваз лугьудай гаф авачни? Вак кутазвай кьван тахсирар Ваз аквазвачни+?

5Амма Исади и гафаризни жаваб тагайвиляй ПилатӀ пара мягьтел хьана.

6•Гьар Песагь суварин юкъуз халкьди тӀвар кьур къазаматдавайбурукай сад ПилатӀа ахъайдай адет тир. 7Гьа чӀавуз, гъулгъула гьатай вахтунда инсанар кьиниз килигна, Бараб ва са кьадар маса ксар къазаматда тунвай. 8Халкьди, кӀватӀ хьана, и гъилерани ПилатӀавай ада гьар сувариз ийизвай кар кьиле тухун тӀалабзавай.

9– Квез кӀандатӀа, Чувудрин Пачагь ахъайдани? – жаваб гана ПилатӀа. 10(ПилатӀаз чӀехи хахамри Иса чпин пехилвиляй вичин гъиле тунвайди чизвай.)+

11Амма чӀехи хахамри, Исадилай Бараб ахъаюн хъсан я лугьуз, халкьдик футфа кутазвай+.

12– Куьне «Чувудрин Пачагь я» лугьузвайдаз за вуч авуна кӀанзава? – мад лагьана ПилатӀа халкьдиз.

13– Хашуниз ягъ Ам! – гьарайна абуру.

14– Ада вуч пис кар авуна кьван? – лагьана ПилатӀа.

Амма халкьди амайдалайни кӀевиз гьараяр авуна:

– Хашуниз ягъ Ам!+

15Халкьдиз кӀандайвал хьун патал, ПилатӀа Бараб ахъайна. Исани, къамчидалди гатана, хашуниз ягъ лагьана эмирна+.

16•Аскерри Иса сердердин кӀвалерин гьаятдин къенез тухвана, гьана вири аскерар кӀватӀна. 17Абуру Адал яру пекер алукӀна, кьилелни къакъвадин таж эцигна. 18Гьанлай абуру Адакай ягьанатар ийиз хьана:

– Чувудрин Пачагь сагъ хьурай! 19Абуру лашунал Адан кьил гатазвай, тфуяр гузвай, метӀерал акъвазиз ягьанатдалди Адаз икрам ийизвай+.

Иса хашуниз ягъун

(МатӀай 27:31-44; ЛукӀа 23:26-43; Ягь. 19:17-27)

20Адакай ягьанатар авуна куьтягь хьайидалай кьулухъ, Исадилай яру пекер хтӀунна, Адал Вичин парталар алукӀна. Гьанлай Ам хашуниз ягъиз тухвана.

21•НикӀяй шегьердиз хквезвай киринейви Симун лугьудай са касдив, Искендеранни Руфан бубадив, Исадин хаш тухуз туна+. 22Ам ГалгутӀ, яни «Генгеш» лугьудай чкадал гъана. 23Адаз тиряк квай набататдин миже какадарнавай чехир гуз алахъна, амма Ада ам хъванач. 24Иса хашуниз ягъайдалай кьулухъ, Ам хашунал алаз хкажайбуру Адан пекер, чип вегьиз, чпин арада пайиз хьана.

25Ам экуьнин сятдин кӀуьдриз хьиз хашуниз янай. 26Тахсиркарвилер къалурдай кьулунал «Чувудрин Пачагь» кхьена, Адан кьилихъ яна. 27-28Адахъ галаз санал кьилдин хашариз кьве къучини яна: сад Адан эрчӀи, муькуьдини – чапла патавай.

29Патавай физвайбуру, Адакай чӀурукӀа рахаз, чпин кьилер юзуриз лугьуз хьана:

– Эй, Аллагьдин КӀвал чукӀурна пуд йикъан къене эхциг хъийидайди!+
30Жува Жув хиласа! Хашунилай эвичӀ!

31Гьа и жуьреда чӀехи хахамрини тавратдарри рахшанд кваз чпи чпиз лугьузвай:

– Масадбур Ада хиласдай, гила Вичивай Вич хиласиз жезвач!+
32И Месигь, Исраилдин Пачагь, гила жедатӀа, хашунилай эвичӀрай. ЭвичӀна акуртӀа, Ам Месигь тирвилин чун чӀалахъ жеда!

Адахъ галаз санал хашуниз янавайбуруни Адаз экъуьгъзавай+.

Исадин кьиникь

(МатӀай 27:45-56; ЛукӀа 23:44-49; Ягь. 19:28-30)

33•Нисинрихъ вири чилел мичӀ акьалтна, сятдин пудралди гьакӀ амаз хьана. 34Сятдин пудаз хьиз Исадай гьарай акъатна:

– Элаи, Элаи! Лема сабахтани? (Яни: «Я Аллагь! Я Аллагь! Вуна Зун вучиз туна?»)

35Адан ван атай гьанал алай са бязибуру лагьана:

– Килиг садра, Ада Ильясаз эверзава.

36Абурукай сада, чукурна фена, цуру чехирдай кьежирнавай мантар, лашунин кӀвенкӀвел акьалжна, Исадин сивихъ тухвана, лагьана:

– Акъваз кван, Ам анлай элягъиз Ильяс къведатӀа килигин чун.

37Исадай мад кӀевиз гьарай акъатна. Гьа инал Ада чан гана. 38Аллагьдин КӀвале авай пердени виняй агъуз пад хьана+.

39Са вишенкьил къаншарда акъвазнавай. Исадин чан а жуьреда хкатайди акурла, ада лагьана:

– И Инсан рикӀивайни Аллагьдин Хва тир.

40Анал яргъал акъвазна килигзавай папарни алай. Абурун арада Маждалдай тир Майрам, гъвечӀи Якьубанни Юсидин диде Майрам ва Саламат авай+. 41Абур, Иса Галилейда авай вахтунда, Адан гуьгъуьна гьатна, Адаз къуллугъ авурбур тир. Абурулай гъейри Адан гуьгъуьна аваз Ярусалимдиз атанвай гзаф маса папарни авай.

Иса рага атӀанвай сура тун

(МатӀай 27:57-61; ЛукӀа 23:50-56; Ягь. 19:38-42)

42•Няни хьанвай, суварин вилик квай жуьмядин югъ тир, яни Киш йикъан, Песагь суварин вилик квай югъ. 43АриматӀайдай тир, вични Аллагьди пачагьвал ийидай вахтунал вил алай, Меслягьатдин векил, гьуьрмет авай ксарикай сад тир Юсуфа ПилатӀан патав фин кьетӀна. Ада фена ПилатӀавай Исадин мейит вичив вахгун тӀалабна. 44Иса икьван фад кьена лагьана ван хьайила, ПилатӀ мягьтел хьана. Аскеррин кьилевайдаз эверна.

– Ам фадлай кьенани? – хабар кьуна ада.

45Аскеррин кьилевайдан жаваб чир хьайила, ПилатӀа Юсуфаз мейит къахчудай ихтияр гана. 46Адани мейит хашунилай эляна, кафан маса къачуна, Исадал алчудна, Ам рага атӀанвай кьветӀе-сура кучукна. КьветӀин сивихъни къван агулдна.

47Маждалдай тир Майрамани Юсидин диде Майрама Исадин мейит эцигнавай чка рикӀел хвена.

16

Исадал чан хтун

(МатӀай 28:1-10; ЛукӀа 24:1-10; Ягь. 20:1-10)

16^1•Киш югъ алатайдалай кьулухъ Маждалдай тир Майрама, Якьубан диде Майрама ва Саламата, фена, Исадивай гуьцӀун патал, атирдин ни галай гъерияр маса къачуна+. 2Экуьнахъ лап фад, рагъ экъечӀзавайла, гьафтедин сад лагьай юкъуз[*], абур Иса эцигнавай сурун патав атана. 3«КьветӀин сивив агалднавай къван чаз ни алудда?» лугьуз, абур чеб чпихъ галаз рахазвай+.

4Килигайла, абуруз къван сивихъай гелянаваз жагъана. Къванни зурбади тир.

5Суруз гьахьайла, абуруз яргъи лацу пекер алаз эрчӀи пата ацукьнавай жегьил гада акуна. Абуруз гзаф кичӀе хьана.

6– КичӀе жемир, – лагьана гадади, – куьн хашуниз янавай Назаретви Исадихъ къекъвезвани? Адал чан хтанва, Ам ина амач. Ингье Ам эцигай чкани.

7Алад, фена, Исади Вич Галилейдиз абурулай вилик акъатда лагьана хиве кьурвал жедайвиликай Адан тилмизризни Петрудиз хабар це. Абуруз Ам гьана аквада+.

8Папар кьветӀяй экъечӀна, чукурна фена. Абурук кичӀевилин зурзун акатнавай. Чпиз акурдакай абурувай кичӀела садазни лугьуз жезвачир.

Чан хтанвай Иса

(Ягья 20:10-23)

9•Экуьнахъ фадамаз, гьафтедин сад лагьай юкъуз, чан хтай Иса сифтени-сифте Маждалдай тир Майраман вилик атана акъатна. Исади адакай ирид жин хкудайди тир+. 10Адани, фена, шез хъукьван тийизвай Исадин тилмизриз хабар гана. 11Амма абур чан хтай Иса Майрамаз акуна лугьудай гафарин чӀалахъ хьанач+.

12Адалай кьулухъ абур чуьлдай фидайла, абурукай кьведан вилик маса къаматда аваз Иса пайда хьана. 13Хтайла, абуруни амайбуруз хабарна, амма гьабурун чӀалахъни хьанач.

14Эхирни садра фу нез суфрадихъ ацукьнавай цӀусад тилмиздин вилик Иса атана акъатна. Абур чӀалахъ тахьайди ва абурун рикӀерин буьркьуьвал чизвай Ада абуруз туьгьметарна, вучиз лагьайтӀа абур Ам чан хтанваз акурбурун чӀалахъ хьаначир.

15– Дуьнья тирвал алад ва Шад Хабардикай чан алай кьван виридаз муштулухар це, – лагьана Ада абуруз+. 16– Ни имандал атана цик акахьун къачуртӀа, гьам хиласни жеда; нив иман тахьайтӀа, адаз кар атӀуда+. 17Иман гвайбурун патав ихьтин керемат-ишараяр жеда: абуру Зи ТӀварцӀелай жинерар хкудда, абур цӀийи чӀаларалди рахада;+
18абуру гъуьлягъар гъиле кьада, агъу хъвайитӀа, абуруз са зарарни жедач; азарри кьунвайбурал гъилер эцигайла, абур сагъ хъжеда+.

19Гьа икӀ тилмизрихъ галаз Вичин суьгьбет куьтягь хьайи Ребби Иса, цавариз хкаж хьана, Аллагьдин эрчӀи патавай ацукьна+.

20Анай хъфена, тилмизар виринра Шад Хабардикай муштулухар гуз къекъвена. Реббиди, лагьайтӀа, абуруз куьмек гузвай: Вичин патай керемат-ишараяр ракъуриз, Ада абурун гафарин дуьзвал тестикь ийизвай+.

* 6:48 Кьусу – луьткве гьалун патал герек йирф хьтинди.

* 7:33 ЦуькӀуьн – тфу.

* 11:9 Гьасанна – чувуд чӀалал «Гила хилас ая» лагьай чӀал я.

* 14:5 300 динар гьакъи яз къачун патал адетдин зегьметкешди 300 юкъуз кӀвалахун лазим жезвай.

* 16:2 Чувудри гьафтедин сад лагьай югъ гьяд яз гьисабзава.

• 1:1 МатӀ. 3:1-12, ЛкӀ. 3:1-9, Ягь. 1:19-28
+ 1:2 Эхкъ. 23:20, МатӀ. 11:10, ЛкӀ. 7:27
+ 1:4 ЛкӀ. 1:80, Ягь. 1:6
+ 1:5 Кр. 19:18
+ 1:6 Лв. 11:22,
• 1:9 МатӀ. 3:13, ЛкӀ. 3:21-22, ЛкӀ. 4:1-13
+ 1:9 МатӀ. 2:23, ЛкӀ. 2:39
+ 1:10 Кр. 7:56, Ягь. 1:32-33

+ 1:11 Мрк. 9:7, Ягь. 12:28, Мрк. 9:7, 2-Птр. 1:17

+ 1:13 1-Сал. 3:5, ЛкӀ. 22:43
• 1:14 МатӀ. 4:18-22, ЛкӀ. 5:1-11
+ 1:15 ГлтӀ. 4:4, МатӀ. 3:2

+ 1:16 Кьрм. 34:11, МатӀ. 14:34, Мрк. 6:53, Ягь. 1:40-42

+ 1:17 МатӀ. 13:47
+ 1:18 Мрк. 10:28
• 1:21 ЛкӀ. 4:31-41
+ 1:21 МатӀ. 4:13
+ 1:22 МатӀ. 7:28-29
+ 1:24 Мрк. 5:7, Кр. 19:15, Ягь. 6:69
+ 1:26 Мрк. 9:20, Кр. 8:7
+ 1:27 Кр. 17:19
+ 1:30 1-Кар. 9:5

+ 1:31 Мрк. 5:41, Мрк. 9:27, Кр. 3:7, Кр. 9:41

+ 1:34 МатӀ. 12:16, Мрк. 3:12
• 1:35 ЛкӀ. 4:42-44
+ 1:35 МатӀ. 14:23, ЛкӀ. 5:16
• 1:40 МатӀ. 8:1-4, ЛкӀ. 5:12-16
+ 1:40 Лв. 13:3, Кьрм. 12:10, Мрк. 9:22
+ 1:42 ЛкӀ. 17:14
+ 1:43 МатӀ. 9:30
+ 1:44 Лв. 14:1-32, ЛкӀ. 17:14
+ 1:45 Мрк. 7:36
• 2:1 МатӀ. 9:1-8, ЛкӀ. 5:17-26
+ 2:1 МатӀ. 4:13, Мрк. 1:21
+ 2:4 Мрк. 6:55
+ 2:5 МатӀ. 8:10, Мрк. 10:52, ЛкӀ. 7:48
+ 2:7 Мрк. 14:64,
• 2:13 МатӀ. 9:9-13, ЛкӀ. 5:27-32
+ 2:16 ЛкӀ. 15:2
+ 2:17 ЛкӀ. 15:7, 1-ТӀим. 1:15
• 2:18 МатӀ. 9:14-17, МатӀ. 12:1-8, ЛкӀ. 5:33

+ 2:18 МатӀ. 11:2, ЛкӀ. 11:1, Ягь. 1:35, ЛкӀ. 18:12

+ 2:19 МатӀ. 25:1-13, Ягь. 3:29, Крм. 19:7, Крм. 21:2

+ 2:20 Мрк. 14:7, ЛкӀ. 17:22
+ 2:23 ККъ. 23:25
+ 2:24 Эхкъ. 20:8-10, Кьрм. 15:32-36
+ 2:26 Эхкъ. 25:30, Лв. 24:5-9
+ 2:27 Эхкъ. 23:12, ККъ. 5:14
• 3:1 МатӀ. 12:9-14, ЛкӀ. 6:6-11
+ 3:1 Мрк. 1:21
+ 3:2 ЛкӀ. 14:1, ЛкӀ. 20:20
+ 3:4 ЛкӀ. 14:3
+ 3:5 Эф. 4:18,
+ 3:7 МатӀ. 11:21
+ 3:10 Мрк. 5:28
+ 3:11 МатӀ. 14:33, Мрк. 1:24
+ 3:12 МатӀ. 12:16, Мрк. 1:34
• 3:13 МатӀ. 10:1-4, ЛкӀ. 6:12-16
+ 3:16 МатӀ. 16:18, Ягь. 1:42
+ 3:17 Мрк. 1:19
+ 3:18 МатӀ. 9:9
+ 3:19 Мрк. 14:10, Мрк. 14:44

• 3:20 МатӀ. 12:22-32, ЛкӀ. 11:14-23, ЛкӀ. 12:10

+ 3:20 Мрк. 6:31
+ 3:21 2-Кар. 5:13
+ 3:22 МатӀ. 9:34, МатӀ. 10:25

+ 3:29 ЛкӀ. 12:10, 1-Ягь. 5:16, Чвд. 10:26, Чвд. 10:29

• 3:31 МатӀ. 12:46-50, ЛкӀ. 8:19-21

+ 3:31 Мрк. 6:3, Ягь. 2:12, Ягь. 7:3, Кр. 1:14, 1-Кар. 9:5, ГлтӀ. 1:19

+ 3:35 Ягь. 15:14, Чвд. 2:11
• 4:1 МатӀ. 13:1-23, ЛкӀ. 8:4-15
+ 4:9 МатӀ. 11:15, Крм. 2:7
• 4:10 МатӀ. 13:18-23, ЛкӀ. 8:11-15
+ 4:11 МатӀ. 19:11, 1-Кар. 5:12-13
+ 4:12 Ягь. 12:40, Кр. 28:26-27
+ 4:14 Кр. 8:4
+ 4:17 ГлтӀ. 1:6, Чвд. 6:4
+ 4:19 МатӀ. 6:25, Мрк. 10:23, 1-ТӀим. 6:10
+ 4:20 Ягь. 15:5
• 4:21 ЛкӀ. 8:16-18
+ 4:21 МатӀ. 5:15, ЛкӀ. 11:33
+ 4:22 МатӀ. 10:26, ЛкӀ. 12:2
+ 4:23 МатӀ. 11:15, Мрк. 4:9
+ 4:24 МатӀ. 7:2
+ 4:29 МатӀ. 13:38, Крм. 14:15
• 4:30 МатӀ. 13:31-35, ЛкӀ. 13:18-19
+ 4:31 МатӀ. 17:20, ЛкӀ. 17:6
• 4:35 МатӀ. 8:23-27, ЛкӀ. 8:22-25
+ 4:35 МатӀ. 8:18, ЛкӀ. 8:22
+ 4:37 Кр. 27:14
• 5:1 МатӀ. 8:28-34, ЛкӀ. 8:26-39
+ 5:7 Мрк. 1:24
+ 5:17 ЛкӀ. 5:8, Кр. 16:39
+ 5:20 МатӀ. 4:25, Мрк. 7:31
• 5:21 МатӀ. 9:18-26, ЛкӀ. 8:40-56
+ 5:22 ЛкӀ. 13:14, Кр. 13:15, Кр. 18:8
+ 5:25 Лв. 15:25
+ 5:28 Мрк. 3:10
+ 5:30 ЛкӀ. 5:17, ЛкӀ. 6:19
+ 5:34 Мрк. 10:52
+ 5:37 Мрк. 9:2, Мрк. 14:33
+ 5:39 Ягь. 11:11

+ 5:41 Мрк. 1:31, Мрк. 9:27, Кр. 3:7, Кр. 9:41, ЛкӀ. 7:14

+ 5:43 Мрк. 1:44, Мрк. 9:9
• 6:1 МатӀ. 13:53-58, ЛкӀ. 4:16-30
+ 6:1 МатӀ. 2:23, ЛкӀ. 2:39, ЛкӀ. 4:23
+ 6:2 Мрк. 1:21
+ 6:3 МатӀ. 11:6
+ 6:4 Ягь. 4:44
• 6:7 МатӀ. 10:1, МатӀ. 10:5-15, ЛкӀ. 9:1-6
+ 6:7 Мрк. 3:13-18
+ 6:11 Кр. 13:51
+ 6:12 Мрк. 1:15
+ 6:13 Якь. 5:14
• 6:14 МатӀ. 14:1-12, ЛкӀ. 9:7-9
+ 6:14 Мрк. 8:28
+ 6:15 МатӀ. 21:11

+ 6:17 Лв. 18:16, Лв. 20:21, МатӀ. 11:2, ЛкӀ. 3:19-20, Ягь. 3:24

+ 6:21 Хьн. 40:20, Эс. 1:3
+ 6:23 Эс. 5:3, Эс. 7:2
+ 6:29 Мрк. 2:18

• 6:30 МатӀ. 14:13-21, ЛкӀ. 9:10-17, Ягь. 6:1-14

+ 6:30 Мрк. 6:7
+ 6:31 Мрк. 3:20
+ 6:34 Кьрм. 27:17, МатӀ. 9:36
• 6:45 МатӀ. 14:22-36, Ягь. 6:15-21
+ 6:45 МатӀ. 11:21, Мрк. 8:22
+ 6:46 ЛкӀ. 6:12, ЛкӀ. 9:28
+ 6:49 ЛкӀ. 24:37

+ 6:52 Мрк. 6:41, Мрк. 8:17, Ягь. 12:40, 2-Кар. 3:14

+ 6:53 Кьрм. 34:11, МатӀ. 14:34, ЛкӀ. 5:1
+ 6:55 Мрк. 2:4, Кр. 5:15
+ 6:56 Мрк. 5:27
• 7:1 МатӀ. 15:1-20
+ 7:3 ГлтӀ. 1:14
+ 7:4 Чвд. 9:10
+ 7:5 ЛкӀ. 11:38
+ 7:6 МатӀ. 23:13
+ 7:7 Кал. 2:22
+ 7:10ЭхкъечӀун 20:12; Киххьей Къанун 5:16.
+ 7:10ЭхкъечӀун 21:17.
+ 7:10 Эхкъ. 20:12, Эхкъ. 21:17
+ 7:15 Кр. 10:15, ТӀитӀ. 1:15
+ 7:19 Кр. 10:15, Кр. 11:9, ТӀитӀ. 1:15
+ 7:20 МатӀ. 12:34, Якь. 3:6
+ 7:21 ГлтӀ. 5:19-21, 1-Кар. 6:9-10
• 7:24 МатӀ. 15:21-28
+ 7:26 Кр. 21:2-3
+ 7:27 МатӀ. 7:6
+ 7:31 Мрк. 8:24, Мрк. 5:20, Мрк. 1:9
+ 7:33 Мрк. 8:23, Ягь. 9:6
+ 7:36 Мрк. 1:44-45
• 8:1 МатӀ. 15:32-39
+ 8:2 МатӀ. 9:36
• 8:11 МатӀ. 16:1-4
+ 8:11 ЛкӀ. 11:16, 1-Кар. 1:22
• 8:14 МатӀ. 16:5-12
+ 8:15 ЛкӀ. 12:1, 1-Кар. 5:7-8
+ 8:17 Мрк. 6:52, Мрк. 7:18
+ 8:19 Мрк. 6:41-43
+ 8:20 Мрк. 8:8
+ 8:22 Мрк. 6:45
+ 8:23 Мрк. 7:33, Ягь. 9:6
• 8:27 МатӀ. 16:13-20, ЛкӀ. 9:18-21
+ 8:28 Мрк. 6:14,
+ 8:29 Мрк. 14:61-62, Ягь. 11:27
+ 8:30 МатӀ. 9:30
• 8:31 МатӀ. 16:21-28, ЛкӀ. 9:22-27

+ 8:31 ЛкӀ. 17:25, Мрк. 9:31, Мрк. 10:34, Ягь. 2:19

+ 8:32 Ягь. 16:25
+ 8:33 МатӀ. 4:10, ФпӀ. 3:19
+ 8:34 МатӀ. 10:38-39
+ 8:35 Мрк. 10:29
+ 8:36 ЛкӀ. 12:20
+ 8:38 Рим. 1:16, 2-ТӀим. 1:8, ККъ. 33:2,
+ 9:1 Мрк. 13:30, Ягь. 21:22
• 9:2 МатӀ. 17:1-13, ЛкӀ. 9:28-36
+ 9:2 Мрк. 5:37, Мрк. 14:33
+ 9:7 ККъ. 18:15, 2-Птр. 1:17
+ 9:9 Мрк. 1:44, Мрк. 5:43
+ 9:13 МатӀ. 11:14, ЛкӀ. 1:17
• 9:14 МатӀ. 17:14-20, ЛкӀ. 9:37-43
+ 9:17 ЛкӀ. 11:14
+ 9:20 Мрк. 1:26
+ 9:22 Мрк. 1:40
+ 9:23 МатӀ. 17:20-21
+ 9:26 Мрк. 1:26

+ 9:27 Мрк. 1:31, Мрк. 5:41, Кр. 3:7, Кр. 9:41

• 9:30 МатӀ. 17:22-23, ЛкӀ. 9:43-45
+ 9:31 Мрк. 8:31, Мрк. 10:32-34
+ 9:32 Мрк. 6:52

• 9:33 МатӀ. 18:1-9, ЛкӀ. 9:46-50, ЛкӀ. 22:24-30

+ 9:33 МатӀ. 17:24
+ 9:35 Мрк. 10:43-44
+ 9:36 Мрк. 10:16
+ 9:37 МатӀ. 10:40, ЛкӀ. 10:16, Ягь. 13:20

+ 9:38 МатӀ. 7:22, МатӀ. 12:27, Кр. 19:13, Кьрм. 11:28

+ 9:40 МатӀ. 12:30, ЛкӀ. 11:23
+ 9:41 МатӀ. 10:42
+ 9:42 ЛкӀ. 17:2
+ 9:43 МатӀ. 5:30, МатӀ. 25:41, Крм. 20:10

+ 9:50 МатӀ. 5:13, ЛкӀ. 14:34, Рим. 12:18, 2-Кар. 13:11, 1-Сал. 5:13

• 10:1 МатӀ. 19:1-12
+ 10:4Киххьей Къанун 24:1, 3.
+ 10:4 ККъ. 24:1-3
+ 10:6 Хьн. 1:27

+ 10:7 Хьн. 2:24, 1-Кар. 6:16, Эф. 5:31, 1-Кар. 6:16

+ 10:9 1-Кар. 7:10
+ 10:12 МатӀ. 5:32
• 10:13 МатӀ. 19:13-15, ЛкӀ. 18:15-17
+ 10:15 МатӀ. 18:3
+ 10:16 Мрк. 9:36
• 10:17 МатӀ. 19:16-30, ЛкӀ. 18:18-30
+ 10:17 ЛкӀ. 10:25

+ 10:19ЭхкъечӀун 20:12-16; Киххьей Къанун 5:16-20.

+ 10:19 Эхкъ. 20:12-16, ККъ. 24:14, 1-Кар. 6:8

+ 10:20 ФпӀ. 3:6
+ 10:21 ЛкӀ. 12:33
+ 10:23 Мрк. 4:19
+ 10:27 Хьн. 18:14, Мрк. 14:36, ЛкӀ. 1:37
+ 10:28 Мрк. 1:18-20
+ 10:29 Мрк. 8:35, ЛкӀ. 14:26
+ 10:30 2-Кар. 12:10
+ 10:31 МатӀ. 20:16, ЛкӀ. 13:30
• 10:32 МатӀ. 20:17-19, ЛкӀ. 18:31-34
+ 10:34 Мрк. 8:31, Мрк. 9:31
• 10:35 МатӀ. 20:20-28
+ 10:35 Мрк. 1:19
+ 10:37 МатӀ. 19:28
+ 10:38 Мрк. 14:36, Ягь. 18:11, ЛкӀ. 12:50
+ 10:39 Кр. 12:2, Крм. 1:9
+ 10:43 1-Птр. 5:3, МатӀ. 23:11, Мрк. 9:35

+ 10:45 Ягь. 13:4-5, Ягь. 11:51, Рим. 4:25, ГлтӀ. 1:4, 1-ТӀим. 2:6, ТӀитӀ. 2:14, 1-Птр. 1:18-19

• 10:46 МатӀ. 20:29-34, ЛкӀ. 18:35-43
+ 10:47 ЛкӀ. 1:32
+ 10:52 Мрк. 5:34, ЛкӀ. 7:50, ЛкӀ. 17:19

• 11:1 МатӀ. 21:1-11, ЛкӀ. 19:28-40, Ягь. 12:12-19

+ 11:1 Кр. 1:12, МатӀ. 21:17, ЛкӀ. 24:50, Ягь. 11:18

+ 11:10 МатӀ. 23:39
• 11:12 МатӀ. 21:18-19
+ 11:12 МатӀ. 4:2
+ 11:13 Мрк. 13:28, ЛкӀ. 13:6

• 11:15 МатӀ. 21:12-17, ЛкӀ. 19:45-48, Ягь. 2:13-22

+ 11:15 Лв. 1:14, Лв. 5:7, Лв. 12:8, ЛкӀ. 2:24

+ 11:18 МатӀ. 21:46
+ 11:19 ЛкӀ. 21:37
• 11:20 МатӀ. 21:19-22
+ 11:23 МатӀ. 7:7, МатӀ. 17:20, 1-Кар. 13:2
+ 11:24 МатӀ. 7:7, Якь. 1:6
+ 11:25 МатӀ. 6:14, Кал. 3:13
• 11:27 МатӀ. 21:23-27, ЛкӀ. 20:1-8
+ 11:28 Кр. 4:7
+ 11:30 Мрк. 1:4
+ 11:31 ЛкӀ. 7:30
+ 11:32 МатӀ. 11:9, МатӀ. 14:5
• 12:1 МатӀ. 21:33-46, ЛкӀ. 20:9-19
+ 12:1 Мрк. 13:34

+ 12:5 МатӀ. 22:6, МатӀ. 23:34, Чвд. 11:36-37, Чвд. 11:36-37

+ 12:6 МатӀ. 3:17, Чвд. 1:1
+ 12:7 Чвд. 1:2,
+ 12:8 Чвд. 13:12
+ 12:9 Кр. 13:46
+ 12:11 Кр. 4:11, 1-Птр. 2:7
+ 12:12 Мрк. 11:18, Мрк. 11:32
• 12:13 МатӀ. 22:15-22, ЛкӀ. 20:20-26
+ 12:13 ЛкӀ. 11:54
+ 12:14 МатӀ. 17:24-25
+ 12:15 Мрк. 7:6, ЛкӀ. 12:1
+ 12:17 Рим. 13:7
• 12:18 МатӀ. 22:23-33, ЛкӀ. 20:27-40
+ 12:18 МатӀ. 3:7, Кр. 23:8
+ 12:19Киххьей Къанун 25:5-6.
+ 12:19 Хьн. 38:8, ККъ. 25:5-6
+ 12:26ЭхкъечӀун 3:6.
+ 12:26 Эхкъ. 3:2, Эхкъ. 3:6
• 12:28 МатӀ. 22:34-40, ЛкӀ. 10:25-28
+ 12:29-30Киххьей Къанун 6:4-5.
+ 12:30 ККъ. 6:4-5, ККъ. 11:13,
+ 12:31Леви 19:18.
+ 12:31 Лв. 19:18, МатӀ. 19:19
+ 12:32 ККъ. 4:35, ККъ. 6:4
+ 12:34 ЛкӀ. 20:40
• 12:35 МатӀ. 22:41-46, ЛкӀ. 20:41-44
+ 12:35 Мрк. 10:47, ЛкӀ. 1:32
+ 12:36 Кр. 2:34-35
+ 12:37 Мрк. 6:20
• 12:38 МатӀ. 23:1-36, ЛкӀ. 20:45-47
+ 12:39 ЛкӀ. 11:43
• 12:41 ЛкӀ. 21:1-4
+ 12:41 МатӀ. 27:6
+ 12:44 2-Кар. 8:1-3, 2-Кар. 8:12
• 13:1 МатӀ. 24:1-14, ЛкӀ. 21:5-19
+ 13:2 ЛкӀ. 19:44
+ 13:5 1-Ягь. 3:7, Кал. 2:8, 2-Сал. 2:3

+ 13:8 Крм. 6:4, Кр. 11:28, Крм. 6:8, Крм. 6:12

+ 13:9 Кр. 17:6, Кр. 18:12, Кр. 24:1, Кр. 25:6

+ 13:10 МатӀ. 28:19, Рим. 10:18, Кал. 1:6
+ 13:11 Кр. 4:8
+ 13:12 МатӀ. 10:35-36

+ 13:13 МатӀ. 10:22, Ягь. 15:18, Якь. 5:11, Крм. 2:10

• 13:14 МатӀ. 24:15-28, ЛкӀ. 21:20-24
+ 13:15 ЛкӀ. 17:31
+ 13:17 ЛкӀ. 23:29
+ 13:19 Крм. 16:18
+ 13:20 ЛкӀ. 18:7
+ 13:21 ЛкӀ. 17:23

+ 13:22 ККъ. 13:1, 2-Сал. 2:9, Крм. 13:13, Крм. 16:14

+ 13:23 Ягь. 13:19, Ягь. 14:29
• 13:24 МатӀ. 24:29-31, ЛкӀ. 21:25-28
+ 13:25 Кр. 2:20, Крм. 6:13
+ 13:26 МатӀ. 16:27
+ 13:27 МатӀ. 13:41
• 13:28 МатӀ. 24:32-35, ЛкӀ. 21:29-33
+ 13:30 Мрк. 9:1
+ 13:31 2-Птр. 3:10

• 13:32 МатӀ. 24:36-44, ЛкӀ. 17:26-30, ЛкӀ. 17:34-36

+ 13:33 Эф. 6:18, 1-Сал. 5:6, МатӀ. 25:13
+ 13:34 Мрк. 12:1
+ 13:35 МатӀ. 25:13, 2-Птр. 3:10, 1-Сал. 5:2
+ 13:36 МатӀ. 25:1-13

• 14:1 МатӀ. 26:1-5, ЛкӀ. 22:1-2, Ягь. 11:45-53

+ 14:1 Эхкъ. 12:1-30, Ягь. 11:53

• 14:3 МатӀ. 26:6-13, ЛкӀ. 7:36-50, Ягь. 12:1-8

+ 14:3 МатӀ. 21:17, Ягь. 11:1, Ягь. 11:18, Лв. 13:3

+ 14:7 ККъ. 15:11, Мрк. 2:20, Ягь. 7:33
+ 14:8 Ягь. 19:40
+ 14:9 МатӀ. 24:14
• 14:10 МатӀ. 26:14-16, ЛкӀ. 22:3-6
+ 14:10 Ягь. 13:2, Кр. 1:16

• 14:12 МатӀ. 26:17-30, ЛкӀ. 22:7-23, Ягь. 13:21-30

+ 14:12 Эхкъ. 12:6, 1-Кар. 5:7
+ 14:18 Ягь. 13:18
+ 14:21 МатӀ. 18:7

• 14:22 МатӀ. 26:26-30, ЛкӀ. 22:15-20, 1-Кар. 11:23-25

+ 14:22 Ягь. 6:51, 1-Кар. 10:16
+ 14:24 Эхкъ. 24:8
+ 14:26 ЛкӀ. 22:39

• 14:27 МатӀ. 26:31-35, ЛкӀ. 22:31-34, Ягь. 13:36-38

+ 14:27 Ягь. 16:32
+ 14:28 Мрк. 16:7
• 14:32 МатӀ. 26:36-46, ЛкӀ. 22:39-46
+ 14:33 Мрк. 5:37, Мрк. 9:2
+ 14:34 Ягь. 12:27
+ 14:35 Чвд. 5:7

+ 14:36 Мрк. 10:27, Мрк. 10:38, Ягь. 18:11, Ягь. 5:30, Ягь. 6:38

+ 14:38 МатӀ. 6:13, 1-Птр. 4:7

+ 14:41 Ягь. 2:4, Мрк. 9:31, Мрк. 10:33

• 14:43 МатӀ. 26:47-56, ЛкӀ. 22:47-53, Ягь. 18:3-12

+ 14:43 Кр. 1:16

+ 14:47 ЛкӀ. 22:38

+ 14:49 Мрк. 11:27, МатӀ. 1:22-23, МатӀ. 21:4, Ягь. 19:36

+ 14:50 Мрк. 14:27, Ягь. 16:32

• 14:53 МатӀ. 26:57-68, ЛкӀ. 22:54-55, ЛкӀ. 22:63-71, Ягь. 18:13-14, Ягь. 18:19-24

+ 14:56 ККъ. 17:6, ККъ. 19:15
+ 14:58Ягья 2:19.
+ 14:58 2-Кар. 5:1, Мрк. 15:29, Ягь. 2:19
+ 14:60 Мрк. 15:4-5
+ 14:62 МатӀ. 16:27, МатӀ. 24:30, Чвд. 1:13
+ 14:63 Кьрм. 14:6, Кр. 14:14
+ 14:64 Мрк. 2:7, Ягь. 10:36, Лв. 24:16
+ 14:65 Мрк. 10:34

• 14:66 МатӀ. 26:69-75, ЛкӀ. 22:56-62, Ягь. 18:15-18, Ягь. 18:25-27

+ 14:72 Мрк. 14:30

• 15:1 МатӀ. 27:1-2, МатӀ. 27:11-14, ЛкӀ. 23:1-5, Ягь. 18:28-38

+ 15:1 ЛкӀ. 3:1, ЛкӀ. 13:1, Кр. 3:13, Кр. 4:27, 1-ТӀим. 6:13

+ 15:2 МатӀ. 2:2

+ 15:4 Мрк. 14:60-61

• 15:6 МатӀ. 27:15-26, ЛкӀ. 23:13-25, Ягь. 18:39

+ 15:10 Ягь. 12:19, Кр. 5:17
+ 15:11 Кр. 3:14
+ 15:14 ЛкӀ. 23:41, Чвд. 4:15
+ 15:15 Мрк. 10:34
• 15:16 МатӀ. 27:27-31, Ягь. 19:2-3
+ 15:19 Мрк. 10:34, Мрк. 14:65

• 15:21 МатӀ. 27:32-44, ЛкӀ. 23:26-43, Ягь. 19:17-27

+ 15:21 Рим. 16:13
+ 15:29 Мрк. 14:58, Ягь. 2:19
+ 15:31 Ягь. 10:18
+ 15:32 Ягь. 1:49, Ягь. 12:13, Ягь. 20:29

• 15:33 МатӀ. 27:45-56, ЛкӀ. 23:44-49, Ягь. 19:28-30

+ 15:38 Эхкъ. 26:33, Лв. 16:2

+ 15:40 ЛкӀ. 8:2

• 15:42 МатӀ. 27:57-61, ЛкӀ. 23:50-56, Ягь. 19:38-42

• 16:1 МатӀ. 28:1-8, ЛкӀ. 24:1-12, Ягь. 20:1-10

+ 16:1 Мрк. 15:40
+ 16:3 Мрк. 15:46
+ 16:7 Мрк. 14:28

• 16:9 МатӀ. 28:9-10, МатӀ. 28:16-20, ЛкӀ. 24:13-49, Ягь. 20:11-23

+ 16:9 ЛкӀ. 8:2
+ 16:11 ЛкӀ. 24:11
+ 16:15 Кр. 1:8, Кал. 1:23

+ 16:16 Кр. 16:31, Рим. 10:9, 1-Птр. 3:21, Ягь. 3:18

+ 16:17 ЛкӀ. 10:17, Кр. 5:16, Кр. 8:7, Кр. 16:18, Кр. 19:12, Кр. 2:4, Кр. 10:46, 1-Кар. 12:10, 1-Кар. 14:2

+ 16:18 ЛкӀ. 10:19, Кр. 28:3-5, Кр. 9:12, Кр. 28:8

+ 16:19 ЛкӀ. 24:51, Кр. 1:9, 1-ТӀим. 3:16, Кр. 7:55-56, 1-Птр. 3:22, Рим. 8:34, Эф. 1:20, Кал. 3:1, Чвд. 1:3, Чвд. 8:1, Чвд. 12:2, Крм. 3:21

+ 16:20 Кр. 5:12

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=LEZ

Пак Каламдин ктабар

Пак Каламдин ктабар

1. Сифтегьан Икьрардин ктабар

2. ЦӀийи Икьрардин ктабар

Агъадихъ Пак Каламдик акатзавай ктабрин сиягьар урус чӀалалди ва лезги чӀалалди пуд жуьреда гузва:

Сифтегьан Икьрардин ктабар

Урус | Лезги тамам жуьре | Лезги куьруь жуьре | Лезги атӀай жуьре
Бытие | Хьунухь | Хьунухь | Хьн.
Исход | ЭхкъечӀун | ЭхкъечӀун | Эхкъ.
Левит | Леви | Леви | Лв.
Числа | Кьурумда | Кьурумда | Кьрм.
Второзаконие | Киххьей Къанун | Киххьей Къанун | ККъ.
Книга Иисуса Навина | Нунан хва Шуаякай ктаб | Нунан хва Шуай | Шй.
Книга Судей израилевых | Гьакимрикай ктаб | Гьакимар | Гьк.
Книга Руфь | Рутакай ктаб | Рут | Рт.
Первая книга Царств | Пачагьрикай сад лагьай ктаб | 1-Пачагьар | 1-Пч.
Вторая книга Царств | Пачагьрикай кьвед лагьай ктаб | 2-Пачагьар | 2-Пч.
Третья книга Царств | Пачагьрикай пуд лагьай ктаб | 3-Пачагьар | 3-Пч.
Четвертая книга Царств | Пачагьрикай кьуд лагьай ктаб | 4-Пачагьар | 4-Пч.
Первая книга Паралипоменон | Тарихрин сад лагьай ктаб | 1-Тарих | 1-Трх.
Вторая книга Паралипоменон | Тарихрин кьвед лагьай ктаб | 2-Тарих | 2-Трх.
Книга Ездры | Эзрадакай ктаб | Эзра | Эз.
Книга Неемии | Негьемакай ктаб | Негьем | Нгь.
Книга Есфирь | Эстеракай ктаб | Эстер | Эс.
Книга Иова | Аюбакай ктаб | Аюб | Аюб
Псалтирь | Забур | Забур | Зб.
Книга Притчей Соломоновых | Дерин келимайрин ктаб | Келимаяр | Дк.
Книга Екклесиаста, или Проповедника | Муаллимдин ктаб | Муаллим | Мл.
Книга Песни Песней Соломона | Манийрин мани ктаб | Мани | Ман.
Книга пророка Исаии | Яшай пайгъамбардин ктаб | Яшай | Яш.
Книга пророка Иеремии | Ермиягь пайгъамбардин ктаб | Ермиягь | Ерм.
Книга Плач Иеремии | Ермиягь пайгъамбардин ишел | Ишел | Иш.
Книга пророка Иезекииля | Зеки пайгъамбардин ктаб | Зеки | Зк.
Книга пророка Даниила | Даниял пайгъамбардин ктаб | Даниял | Дн.
Книга пророка Осии | Гьаши пайгъамбардин ктаб | Гьаши | Гьш.
Книга пророка Иоиля | Яил пайгъамбардин ктаб | Яил | Яил
Книга пророка Амоса | Амус пайгъамбардин ктаб | Амус | Амс.
Книга пророка Авдия | Абди пайгъамбардин ктаб | Абди | Абд.
Книга пророка Ионы | Юнус пайгъамбардин ктаб | Юнус | Юн.
Книга пророка Михея | Микей пайгъамбардин ктаб | Микей | Мик.
Книга пророка Наума | Нагьум пайгъамбардин ктаб | Нагьум | Нм.
Книга пророка Аввакума | Гьабакьукь пайгъамбардин ктаб | Гьабакьукь | Гьб.
Книга пророка Софонии | Цафан пайгъамбардин ктаб | Цафан | Цф.
Книга пророка Аггея | Гьагай пайгъамбардин ктаб | Гьагай | Гьг.
Книга пророка Захарии | Зекери пайгъамбардин ктаб | Зекери | Зкр.
Книга пророка Малахии | Малахи пайгъамбардин ктаб | Малахи | Млх.

ЦӀийи Икьрардин ктабар

Урус | Лезги тамам жуьре | Лезги куьруь жуьре | Лезги атӀай жуьре
Евангелие от Матфея | МатӀаялай атай Шад Хабар | МатӀай | МатӀ.
Евангелие от Марка | Маркалай атай Шад Хабар | Марк | Мрк.
Евангелие от Луки | ЛукӀадилай атай Шад Хабар | ЛукӀа | ЛкӀ.
Евангелие от Иоанна | Ягьядилай атай Шад Хабар | Ягья | Ягь.
Деяния Апостолов | Илчийрин крар | Крар | Кр.
Послание Иакова | Якьу-бан чар | Якьуб | Якь.
Первое Послание Петра | Петрудин сад лагьай чар | 1-Петру | 1-Птр.
Второе Послание Петра | Петрудин кьвед лагьай чар | 2-Петру | 2-Птр.
Первое Послание Иоанна | Ягьядин сад лагьай чар | 1-Ягья | 1-Ягь.
Второе Послание Иоанна | Ягьядин кьвед лагьай чар | 2-Ягья | 2-Ягь.
Третье Послание Иоанна | Ягьядин пуд лагьай чар | 3-Ягья | 3-Ягь.
Послание Иуды | Ягьудан чар | Ягьуд | Ягьд.
Послание к Римлянам | Римвийриз чар | Римвийриз | Рим.
Первое послание к Коринфянам | Каринфвийриз сад лагьай чар | 1-Каринфвийриз | 1-Кар.
Второе послание к Коринфянам | Каринфвийриз кьвед лагьай чар | 2-Каринфвийриз | 2-Кар.
Послание к Галатам | ГалатӀвийриз чар | ГалатӀвийриз | ГлтӀ.
Послание к Ефесянам | Эфесвийриз чар | Эфесвийриз | Эф.
Послание к Филиппийцам | ФилипӀарвийриз чар | ФилипӀарвийриз | ФпӀ.
Послание к Колоссянам | Каласарвийриз чар | Каласарвийриз | Кал.
Первое послание к Фессалоникийцам | Саланиквийриз сад лагьай чар | 1-Саланиквийриз | 1-Сал.
Второе послание к Фессалоникийцам | Саланиквийриз кьвед лагьай чар | 2-Саланиквийриз | 2-Сал.
Первое послание к Тимофею | ТӀиматӀеяз сад лагьай чар | 1-ТӀиматӀеяз | 1-ТӀим.
Второе послание к Тимофею | ТӀиматӀеяз кьвед лагьай чар | 2-ТӀиматӀеяз | 2-ТӀим.
Послание к Титу | ТӀитӀаз чар | ТӀитӀаз | ТӀитӀ.
Послание к Филимону | Ифлеманаз чар | Ифлеманаз | Ифл.
Послание к Евреям | Чувудриз чар | Чувудриз | Чвд.
Откровение Иоанна | Ягьядин Керемат | Керемат | Крм.

Гафарган (ЦӀийи Икьрар)

Гафарган (ЦӀийи Икьрар)

ЦӀийи Икьрар

1. А

2. Б

3. Г

4. ГЪ

5. ГЬ

6. Д

7. Е

8. Ж

9. З

10. И

11. К

12. КЪ

13. КЬ

14. КӀ

15. Л

16. М

17. Н

18. П

19. Р

20. С

21. Т

22. ТӀ

23. Ф

24. Х

25. Ц

26. ЦӀ

27. Ч

28. Ш

29. Э

30. Ю

31. Я

Гафарган

Абба – арамей чӀалал – «буба, дах»; аялри бубадиз тавазидаказ гьа икӀ лугьудай. Аллагь Бубадихъ галаз Иса Месигь гьа икӀ лугьуз рахадай, гуьгъуьнлай сифтегьан иманийрини гьа икӀ ийиз хьанай.

Агъа дуьнья – Гзаф маса халкьари хьиз, ЦӀийи Икьрардин вахтарин чувудрини кьейидалай кьулухъ инсандин руьгь агъа дуьньядиз акъатда ва ана чилел тухвай уьмуьрдикай гьахъ-гьисаб авун герек жеда лугьуз фикирдай. Гунагькаррив ана жаза агакьда лугьудай.

Адам – Аллагьди халкьнавай сад лагьай кас. Адалайни адан паб Гьавадилай вири инсаният арадал атана. Адамни Гьава Аллагьдин весият чӀурай ва идалди гунагь авур сифтегьанбурни тир. Гьа вахтарилай абурун эвледар гунагьдик кваз амукьун давам жезвай, гунагьрай гузвай жазани ажал хьанвай. Месигьдиз эхиримжи Адам лугьуналди, Павела Месигьдихъ иман авур инсаният гуя цӀийи кьилелай дуьньядал хквезвайди хьиз къалурзава. Гила инсаниятдивай Аллагьдинни Адаман арада виликдай, гунагькарвал жедалди, хьайи алакъайрал хквез жеда.

Алачух – кил. «Гьалтунин Алачух».

Аллагь кьатӀу́н – И келима Пак Каламда гьакӀ «Аллагьдикай са гьихьтин ятӀани чирвал хьун» лагьай чӀал ваъ, «Адан къастунив кьадайвал, Адахъ галаз сад хьана, Адахъ галаз жуван кьилдин алакъаяр гуьнгуьна тваз уьмуьр тухун» лагьай чӀал я.

Аллагьдин КӀвал – Мусадин вахтарилай вичин патав чувудри Аллагьдиз икрам ийиз хьайи Алачухдин эвезда Сулейман пачагьди Исраилдин меркез Ярусалимда эцигай ибадатханадин гапӀал. Чи аям къведалди 586-йисуз Аллагьдин КӀвал бабилвийри чукӀурнай, амма са шумуд цӀуд йисар алатайдалай гуьгъуьниз ам эхциг хъувунай. И цӀийи КӀвал ЧӀехи Гьируд пачагьди цӀийи кьилелай туьхкӀуьрнай ва хъсандиз гегьеншар хъувунай. И КӀвал Исраилдин вири уьмуьрдин кьилин макан тир: къурбандар тек са гьа ина гуз жедай, иниз вири уьлкведай ва къецепатайни чувудар чпин чӀехи суварар (Песагь, ЯхцӀурни цӀуд лагьай йикъан сувар, Кумайрин сувар) кьиле тухуз къведай. Аллагьдин КӀвалин кьилин утагъдиз Паквилерин Пак чка лугьудай, аниз кьилин хахамдивай кьилдин къуллугъ авун патал йиса са гъилера гьахьиз жедай. Паквилерин Пак чка тек са хахамривай физ жедай Пак чкадивай пердедалди чара авунвай. И кьве падни Аллагьдин КӀвал яз гьисабзавай, анриз адетдин инсанривай физ жедачир, абуру Аллагьдин КӀвалин гьаятра икрам ийидай. Гьаятрин къерехрай авай ширасрик жуьреба-жуьре кеспийрик квай гзаф халкь кӀватӀ жедай. Иса Месигьди виликамаз лагьайвал, чи аямдал къведалди 70-йисуз римвийри Аллагьдин КӀвал михьиз чукӀурна ва гьа вахтарилай инихъ ам мад эхциг хъувуначир.

Аллагьдин КӀел – Аллагьди Муса пайгъамбардин куьмекдалди исраилвийриз гайи Къанунди къалурнавайвал, Аллагьдин КӀвале гьар пакамахъ ва гьар няниз хахамри Аллагьдиз эркек кӀел къурбанд ийидай. Къурбанддин кӀелен ивиди Аллагь инсанрихъ галаз туьхкӀуьр хъийидай, и адетда исраилвийрин гунагьрилай гъил къахчунин гьерекат кьиле физвай. Ягья пайгъамбарди Иса Месигьдиз Аллагьдин КӀел лугьуналди, Ам вири дуьнья патал къурбанддиз акъуддайдакай виликамаз лугьуз хьанай.

Аллагьдин Пачагьлугъ – И келимади Аллагьдин ва Ам чпин Пачагь яз кьабулзавай, Адахъ галаз рафтарвиле аваз уьмуьр тухузвай инсанрин алакъайрикай лугьузва. А Пачагьлугъ Иса Месигь кьвед лагьай гъилера хтайдалай кьулухъ чилел тайин жеда: Аллагьдин халкьдин душманар магълуб жеда, виликан дуьнья квахьда, адан чкадал цӀийиди жеда, ам даиман кадгъайвилив ацӀана жеда, ана са жуьрединни писвал амукьдач. Амма Аллагьдин Пачагьлугъ неинки са гележегда жедай кар я, ам инсанри Аллагьдин къастунал амал ийизвай ва чпин алакъайра муьгьуьббат авайди къалурзавай вирина исятдани ава. Аллагьдин Пачагьлугъ Иса Месигьдин, Ягья пайгъамбардин ва илчийрин вязерин кьилин килим я.

Аллагьдин рекьел атун – Инсанди туба ийизва (кил. «Туба авун»), гьадалай кьулухъ Аллагьдин къастунай фин кӀевелай кьетӀзава, Иса Месигьдалди Аллагьди гузвай хиласвал кьабулзава.

Аллагьдин Хва – Чувуд чӀала «дуьньядин хва», «теселлидин хва» ва я «къукърумдин рухваяр» хьтин ибарайри нихъ гьахьтин лишанар ва тӀебиат аватӀа гьам къалурзава. «Аллагьдин рухваяр» ибара каламра Исраилдин веледрихъ чпин уьмуьрда Аллагьдин халкьдиз Аллагьдиз хас лишанар хьун лазим тирди къалурун патал гъиликзава. Исраилдин рухваяр Аллагьдин веледар яз гьисабзавай, амма и веледвал бедендилай хьанвайди яз ваъ, Аллагьди инсанар, абурун бан-бубаяр лукӀвиликай хкудна, уьмуьрдал гъунин нетижада хьанвайди яз гьисабзава (кил. Киххьей Къанун 14:1, Гьаши 1:10; 11:1). Исраилдин рухвайрин каламра «Аллагьдин Хва» гьакӀ Исраилдин пачагь къалурун патални гъиликзава. Ахьтин пачагьдихъ, адалат гваз уьлкве идара авуналди, Аллагьдиз хас лишанар хьун лазим я (кил. 2-Пачагьар (2-Смаил) 7:8-17; Забур 2:6-11; 88:20-27). Пачагьар Исраилдин рухвайрин векилар яз гьисабзавай. Аллагьдихъ галаз пачагьрин кьетӀен алакъаяр авай, Аллагьди абур пачагьвилин гелеваз тухузвай. Давуд пачагьдин тухумдилай атанвай пачагь хьиз, Иса Месигьни Аллагьдин Хва яз кьабулзава. И ибара бедендалди жедай ва тӀебиатдиз хас жуьредин алакъайрихъ галкӀанвайди яз кьабулиз жедач. Иса патал гъиликзавай и тӀварцӀи Адахъ тамамдаказ Аллагьдиз хас лишанар авайди ва масадбуруз а лишанралди Аллагьдин халисан тӀебиат къалурзавайди къейдзава.

Аллагьдин хъел – И ибара инсандик акатзавай хьтин гьиссер Аллагьдик акатзава лагьай чӀал туш. Амма Аллагьди инсанрин гунагьрални рехнейрал разивал ийизвач, абурай кӀеви жаза гун мумкин я, а жазадин макьсад – гьахъ арадал хкун ва гунагькардин кьилив ван ийиз тун я. Гьар са касди гунагьар ийизвайвиляй, ада вичел Аллагьдин хъел аватдайвал ийизва, ятӀани адавай Месигьдиз талукь хьуналди Аллагьдихъ галаз туьхкӀуьз жеда.

Алфани Омега – юнан алфавитдин сифте ва эхиримжи гьарфар.

Амин – Къадим чувуд чӀалал и гафуникай «гьакъикъи я» ва «гьакъикъат» мана хкатзава. И гафуналди вяз ва я дуьа гатӀунизни, акьалтӀаризни жеда. Масада лагьанвай и гафуниз жаваб хгун яз и гаф лугьузвай касди вич адан гафарихъ галаз рази тирди къалурзава.

Аси – Аллагьдикай чурукӀа рахун, Адаз аксивал авун.

Асия вилаят – (с гьарф аваз кхьида). Римдин империядин са вилаят, гилан ГъвечӀиди тир Азиядин (Туьркиядин) са пай я. И вилаятдин меркез Эфес шегьер тир. Дуьньядин са пай тир Азиядин тӀвар гьа и вилаятдилай атанвайди я, амма абур какадарна кӀандач.

Афинаяр – Юнанда авай шегьер. Ам къадим вахтара тек са сиясатдин макан хьиз ваъ, гьакӀ медениятдин макан хьизни сейли хьана. Сакратан, Эфлатунан ва Эрестудинн хайи шегьер тир Афинаяр къадим вахтара жуьреба-жуьре хилерин филасафар чеб чпел гьалтдай ва абуру чпин гьуьжетар кьиле тухудай чкани тир.

Бабил – къадим Мукьвал тир рагъэкъечӀдай патан лап чӀехи шегьер. Ам Месапатамда (гилан Иракда) авай зурба империядин меркез тир. Бабилда жуьреба-жуьре гзаф аллагьриз тӀеат ийизвай. Чи аямдал къведалди хьайи 587-йисуз бабилвийри Ярусалим чукӀурнай, идалай гуьгъуьниз абуру чпихъ галаз гзаф кьадар чувудар Месапатамдиз хутахнай. ЦӀийи Икьрардин вахтар алукьдалди Бабил шегьер чукӀур авунвай. ЦӀийи Икьрарда «Бабил» гафуни иблисдин пачагьлугъ лагьай мана гузва; цӀийи зурба империядин меркез, Ярусалим къачур, мажуси бутринни гзаф рехнейрин макан тир Римни Бабилдихъ галаз сад авун мумкин я.

Багьал-Зевул – иблисдин тӀварарикай сад. Аллагьдин душман тир иблис чӀуру жинеррин чӀехиди я. И тӀвар, аквар гьаларай, Фелистиндин мажуси халкьарин адетра гьалтзавай аллагьрикай чӀехиди тир Баалан тӀварцӀихъ галаз алакъада ава.

Баркалла – Аллагьди и дуьньяда ийизвай крарай аквазвай Адан зурбавилиз гьа икӀ лугьузва. Пак Каламдай чир жезвайвал, бязи вахтара Аллагьдин баркалла чувудриз къати экв яз ачухдиз аквадай. ЯтӀани, Аллагьдин баркалла Адан михьи ксарин уьмуьрдани къалурнаваз жедай. Адан баркалла гзафни-гзаф Иса Месигьдин уьмуьрдай, Ада къалурай аламатрай ва иллаки Ам хашунал кьиникьай ва Адал чан хтунай аквазва.

Бахтавар – вичихъ бахт хьунухь са гьикьван ятӀани вахтуналди гьиссзавайди ваъ, вичихъ амукьдай эбеди ва са шакни алачир бахт хкянавай кас.

Берекат – ЦӀийи Икьрарда гьалтзавай кьилин келимайрикай сад. Лайих авачизни инсанриз Аллагьди ийизвай регьим. И гафуни Аллагьди инсандиз ганвай хъсан пай къалурзава. А пай Ада са гьихьтин ятӀани агалкьунрай савкьват яз ваъ, Вичин регьим галай къастуналди гузва. Гьа ида берекат Къанундивай чара ийизва. Къанунди, адалатдин шартӀарикай бине кьуналди, Аллагьдинни инсандин, гьакӀни инсанрин чпин алакъаяр идара ийизва: гьар садав, вичиз вуч лайих ятӀа, гьам агакьзава. Берекат лугьудай келима кьилдин инсандин ва гзаф ксар авай гапӀалдин уьмуьрда гьалтзавай маса жуьредин паярихъ ва вакъиайрихъни галкӀуриз жеда; виридалайни виниз тир берекат – иманияр патал ахъа жезвай ва Аллагьдихъ галаз санал тухудай эбеди уьмуьр я.

Билъам – Мусадин вахтара уьмуьр тухвай пайгъамбар (Кьурумда 22–24-кь.). Чувудри чпин душманар яз кьазвай мааб халкьдин пачагь Балакьа Билъам кирида кьунай ва ам исраилвийриз лянетар авун патал ракъурнай. Амма пайгъамбар физвай рекье аламатдин саягъда акъвазарнай. Билъам алаз физвай диши лам адахъ галаз инсандин чӀалал раханай, гьа икӀ пайгъамбардиз вичиз Аллагьдин малаикди исраилвийриз – Аллагьди хкянавай халкьдиз – лянет авун къадагъа ийизвайди чир хьана. Нетижада Аллагьдин къастуналди Билъама лянетрин чкадал Исраилдиз хийир-дуьа авуна.

Буба – (Аллагьдикай рахадайла) Иса Месигьди Аллагьдиз «Буба» лугьузва ва идалди Аллагьдихъ галаз вичин кьетӀен алакъа, Вичин хвавал ачухдиз къалурзава. Исади, Сифтегьан Икьрардин са бязи пайгъамбаррин рехъ давамарун яз, Аллагьдиз гьа икӀ лугьун патал имандал алайбуруз вязер авунай: имандал алайбуруз Аллагь неинки и дуьньядин Агъа яз, гьакӀни датӀана чпин куьмекдиз къвез гьазур, чеб кӀани Буба язни аквазва.

Бунъямин – Якьубан цӀикьвед хцикай виридалайни гъвечӀиди, чувудрин тайифайрикай садан кьил кутурди.

Бут – бязи халкьарин динра кӀарасдикай ва я маса затӀарикай инсандин, гьайвандин, ва я маса затӀарин шикилда аваз раснавай аллагьдин кӀалуб.

Галилей – Фелистиндин кефер пад. Гзаф асирра и вилаят къецепатан агъайрин гьукумдик хьана, гьавиляй анин агьалийрик гзаф чувудар туширбурни квай. Ягьудатдин агьалийри чеб галилейвийрилай вине кьадай. Галилейдин шегьер тир Назаретда Исадин аялвални жегьилвал фена. Ина, Галилейда, Ада Вичин гзаф аламатар къалурна.

Галилейдин вир – Галилейда авай уькӀуь тушир чӀехи вир. Анай Ярдан вацӀ авахьзава. Вире гзаф гьуьлуьн гъетер ава, анал халисан тӀурфанар жеда, гьавиляй адаз гагь-гагь гьуьлни лугьуда. Адал маса тӀварарни ала: Тибердин вир, Генисарат вир.

Гамур – кил. «Садум (ва Гамур)».

Гевгьер – гьуьлуьн ва вацӀарин хъипрепӀрин бязи жуьрейрай акъуддай багьа къаш. Гевгьерар шумудни са жуьрединбур ва кьадардинбур жеда. Гзаф чӀехи ва кьериз гьалтдай гевгьеррин къимет лап винизди жеда.

Гунагь – Аллагьди ганвай весиятар чӀурун, Аллагьдин чӀалаз килиг тавун ва Адаз муьтӀуьгъ тахьун.

Гъилер эцигун – виче са ярж авай гьерекат, диндин са адет: кӀватӀалдин кьиле авайда инсандин кьилел гъилер эцигдай ва Аллагьдивай кьетӀен хийир-дуьа, рухсат гун тӀалабдай. Гьа икӀ Аллагьдивай и касдиз Пак Руьгь, азаррикай сагъ хъхьун ва Руьгьдин кьетӀен паяр багъишун тӀалабдай. ИкӀ адаз кьетӀендиз ибадат ийидай ихтияр гудай.

Гьабил – Адаманни Гьавадин кьвед лагьай хва. Аллагьди, адан къурбанд хушдиз кьабулна, адан чӀехи стха Къабилан къурбанд кваз такьурла, Къабила Гьабил яна кьенай. Им инсаниятдин тарихда хьайи сад лагьай яна кьиникьун тир (кил. Хьунухь 4:1-16).

Гьалтунин Алачух – Аллагьдин КӀвал эцигдалди вилик исраилвийри Аллагьдиз икрам Гьалтунин Алачухдин вилик ийидай, къурбандарни гьана гудай. Ана Аллагьдин весиятар кхьена атӀанвай марчил къванер хуьзвай. Исраилдин халкьди ам вичихъ галаз тухудай. Аллагьдин КӀвал эцигайдалай гуьгъуьниз Гьалтунин Алачух кьилдин чкада, виридалайни пак кӀвале авай.

Гьарун – Мусадин чӀехи стха. Ам Левидин тайифадикай тир. Аллагьди Мусадин куьмекдалди къадим чувудриз Къанун гайи чӀавуз Гьарун хахамвиле тайинарнай. Аллагьди гьадалай кьулухъ хахамар анжах Гьарунан эвледрикай хьун эмирнай.

Гьахъ-михьивал – Аллагь гьахъ-михьи я, яни Адан крарин бинеда гьакъикъатни адалат ава. ЦӀийи Икьрарди къалурзавайвал, анжах Аллагьди инсандин гунагьрилай гъил къахчуртӀа ва Вичин гьахъ-михьивал савкьват яз гайитӀа (идаз «гьахъ-михьивилиз акъудун» лугьуда), инсан халисандаказ гьахъ-михьи хьун мумкин я. Инсанди вичини, Аллагьдин къаст кьилиз акъудиз, вичи ийизвай вири крара михьивилихъ ялна кӀанда.

Гьахъ-михьивилиз акъудун – Аллагьди инсандин гунагьрилай гъил къахчузва, ам тахсир квачирди яз малумарзава ва адав гьахъ-михьи касдив хьиз эгечӀзава. Ихьтин гьахъ-михьивилиз акъудун анжах Иса Месигьдихъ иман авуналди къачуз жедайди ЦӀийи Икьрарда кьетӀендиз къейдзава.

Гьируд – (1) ЧӀехи Гьируд, чувудрин пачагь. Ада Фелистинда чи аямдал къведалди 40-лагьай йисалай чи аямдин 4-лагьай йисалди пачагьвал авуна. Иса Месигь хайи са кьадар вахтунилай Бетлегьемда куьрпе аялар кьинин эмир гайиди гьа и пачагь тир. (2) Гьируд АнтипӀ, ЧӀехи Гьирудан хва. Ада Галилейда чи аямдин 4 – 39-лагьай йисара пачагьвал авуна. Къанундал амал тавуна авур некягь винел акъудай Ягья пайгъамбар кьунин ва кьиникьан жазадиз акъудунин эмир гайиди гьа и пачагь я. Ам Месигьдин дуван ийизвай чӀавуз са акьван яргъалди тушир вахтунда Адал гьалтнай. (3) Гьируд Агрипа Ӏ, ЧӀехи Гьирудан хтул. Ада Фелистинда чи аямдин 41 – 44 лагьай йисара пачагьвал авуна. Ам инсаф тийиз месигьийрин геле къекъвез хьанай. (4) Гьируд Агрипа ӀӀ, Гьируд Агрипа Ӏ лагьайдан хва. Илчи Павел гьадан вилик раханай. Ада Фелистиндин жуьреба-жуьре чкайра чи аямдин 70-йисал къведалди пачагьвал авунай. Гуьгъуьнлай ам Римдиз хъфенай.

Давуд – Исраилда Шаулалай гуьгъуьниз хьайи кьвед лагьай пачагь, ам чи аямдал къведалди хьайи 1000-йисуз тахтуна ацукьна. Давуда Исраил чӀехи гьукуматдиз элкъуьрна, Ярусалимдикай адан меркез авуна. Ам дяве ийидай алакьунар авай аскер ва чӀехи шаир, Сифтегьан Икьрарда авай Забур ктабдин – Аллагьдихъ элкъвена лагьанвай манияр кхьенвайбурукай сад тир. Давуда вафадивди Аллагьдиз къуллугъзавай, ва, и кардай савкьват яз, адаз Аллагьди исраилвийрин пачагьар са гьадан эвледрикай жеда лагьана гаф ганай. Чувудрин пайгъамбаррини вири и дуьньядал пачагьвал ийидай Месигь Давудан Эвлед жедайдакай виликамаз лугьуз хьанай. Гьавиляй Исадиз Давудан Эвледни лугьузва.

Давудан Хва – ИкӀ чувудри Месигьдиз лугьудай, гьикӀ лагьайтӀа, чувудрин иман тирвал, Ам Давуд пачагьдин гьакъикъи Эвлед хьун лазим тир.

Дуьа – ЦӀийи Икьрарда дуьадин кьве жуьре ава: кьилдин, яни инсанди Аллагьдихъ элкъвена вичин гафаралди, Адан тарифиз, Адаз сагърай лугьуз ва я куьмек тӀалабиз ийизвай дуьа ва кӀватӀалдин, яни тайинарнавай чкада (Аллагьдин кӀвале ва я синагугда) тайинарнавай вахтунда малум тир къайдада ийидай дуьа.

Ермиягь пайгъамбар – чи аямдал къведалди VӀӀ – VӀ лагьай асирра уьмуьр тухвай пайгъамбар. Адан пайгъамбарвилерин кьилин килим Исраилдиз Аллагьдин рекьел атунихъ эвер гун ва, Аллагьдин рекьел атун тавуртӀа, чувудрин кьилел къведай туькьуьл кьисметдал шехьун я.

Жегьеннем – кил. «Агъа дуьнья».

Женнет – Хьунухьин ктабда (2-кьил) гуьзел багъдин шикил ганва. Ана инсанри Аллагьдихъ галаз рафтарвиле аваз уьмуьр тухузвай. И багъдиз женнет лугьузвай. Аллагьдин гафар япалай авурла, инсанар анай чукурна, гила абур четин зегьмет ва азарар чӀугваз, ажалдин гьукумдик кваз уьмуьр тухуниз мажбур жезвай. Женнетдикай рахадайла, Исадин фикирда Аллагьдихъ галаз санал тухузвай и бахтавар ва са пашманвални авачир ва вич эбеди яз давам жедай уьмуьрдиз хтун ава.

Жинер – чпин кьиле иблис акъвазнавай чӀуру руьгьер. Инсанриз мукьвал-мукьвал абурукай кичӀе жедай, вучиз лагьайтӀа жинерри и дуьньяда чпин гьерекатар кьетӀидаказ кьиле тухузвай, месела, инсанрик акатдай ва ам михьиз чпин табийдик кутадай. Амма и дуьньяда виридалайни кьилин гьукум Аллагьдив гва. Аллагьди ганвай къуватдалди Исади инсанрикай жинерар хкуддай. Ада Вичин илчийризни ихьтин алакьун ганай.

Жузам – Жузам азар квайди чиркин яз гьисабдай. Ахьтиндак гъил хкӀурдини чиркин хьанвайдай кьадай. Хахамди жузам квайбур жагъурун ва абур амай инсанрикай чара авун лазим тир. Ахьтин азар квайди дири хъхьунин шагьидвални хахамди ийидай.

Забур – Сифтегьан Икьрардин ктабда – Забур ктабда чувудрин диндин 150 мани санал кӀватӀнава. И ктаб Давуд пачагьдин тӀварцӀихъ гилигзава, вучиз лагьайтӀа и манийрикай са кьадарбур кьилди гьада кхьенвайбур я. Са манийра Аллагьдин регьимдай Адаз шукурар ийизва ва сагърай лугьузва, муькуь манийра куьмек авун тӀалабзава. Иманийри лап фад алатай вахтарилай дуьадин вахтунда Забурдай жуьреба-жуьре манияр лугьудай.

Зейтун пел – Им Ярусалимдин рагъэкъечӀдай патан цлахъай галай кьакьан тушир дагъ я. Анлай вири шегьер иердиз аквазва. И пелен ценев Гетсеман багъ гвай. Инжилдиз талукь тарихдин гзаф вакъиаяр гьа ина кьиле фенай: месела, Месигьди вахтарин эхир алукьдайдакай гьа ина лагьанай ва Ам гьа ина кьунни авунай.

Зинавал – кӀвал-югъ аваз ва я авачиз чара касдихъ галаз чӀуру рекье хьун ва явавилер авун.

Ибадат – Аллагь рикӀел гъун, Адаз икрамун, дуьаяр авун.

Иблис – Аллагьдин мидя, чӀуру жинеррин кьилевайди. Ада ва адан гъилик квай жинерри инсанар алцурарзава, абурув Аллагь кьабулиз тазвач ва инсанар эбеди кьиникьал гъиз алахъзава. Аллагьдиз акси экъечӀзавай ксариз кискис гузвайди иблис я. Керемат ктабда иблисдал са чӀавуз михьиз гъалиб жедайди ва ам тергдайди лугьузва. Пак Каламда адал маса тӀварарни ала: шийирди, Багьал-Зевул.

Ибрагьим – семит халкьарин бан-буба. Адан тарих Хьунухь ктабдин 12–25 лагьай кьилера ачухарнава. Аллагьди ам хкяна ва адахъ галаз Икьрар кутӀунна. Аллагьди адаз хайи чилелай яргъал Къенандин чилел фин эмирна. Анаг Аллагьди адан гзаф кьадарда авай эвледриз гун хиве кьуна. Ибрагьимакай бязи халкьарин, гьабурукай яз исраилвийринни, бан-буба хьана. Тавратда ам, авай гьалариз ва инсанриз хас фикирриз акси яз, Аллагьдиз акьалтӀай вафа хуьнин, Адан вири эмирар кьилиз акъудиз гьазурвилин чешне я.

Икьрар – Аллагьдинни инсанрин арада кутӀуннавай чӀуриз тежер икьрар, ада Пак Каламда кьилин чка кьазва. Икьрар кутӀундайла, гьар терефди, вичел тайин мажбурнамаяр къачуналди, абур кьилиз акъудда лагьана гаф гузва. Синай дагъдал Аллагьди арада Муса аваз вири чувуд халкьдихъ галаз Икьрар кутӀунна. Аллагьди чувудриз нуьсрет гуда, абур вири душманрикай хуьда лагьана гаф ганай. Амма чувудрини, чпин нубатдай, Аллагьдиз вафа хуьн, Къанунда кхьенвай Адан къаст кьилиз акъудун лазим тир. И Икьрардиз, ам кутӀун авуникай ва кьилиз акъудуникай ихтилатзавай ктабрин кӀватӀалдиз «Сифтегьан Икьрар» лугьузва. Аллагьдинни инсанрин арада цӀийи Икьрар кутӀундайдакай пайгъамбарри виликамаз лугьуз хьанай. Ам Иса Месигьдин кьиникьин ва Адал чан хтунин куьмекдалди кутӀунайдакай Инжилда ихтилатзава. И Икьрардикай ЦӀийи Икьрардин ктабра лугьузва. Гила Иса Месигьдихъ иман авур ва Ада гайи чирвилерихъ галаз кьурвал уьмуьр тухузвай вирибур, чпин ери-бинедиз килиг тавуна, Аллагьдин халкь яз гьисабзава.

Икьрардин сандух – исраилвийрин виридалайни пак затӀ: кӀарасдикай туькӀуьрна, къизилдалди кӀевирнавай пак сандух. Ана, Аллагьди чувуд халкьдихъ галаз Икьрар кутӀундайла, Ада Синай дагъдал Мусадиз гайи 10 весият кхьенвай къванцин марчилар авай. Сандух эвелдай Алачухдин, ахпани Аллагьдин КӀвалин виридалайни пак паюна авай. Исраилвийри ам Ребби ацукьнавай тахтунин лишан яз гьисабзавай.

Илчияр – Иса Месигьдин векилар. Сифте нубатда Месигьдин лап мукьва тилмизриз, яни Ада чилел тухвай уьмуьрда Адахъ галаз санал къекъвей ксариз гьа икӀ лугьузва. Абур Месигьдал кьейидалай кьулухъ чан хтуникай муштулухар гуз ракъурнай. Гуьгъуьнлай, Месигьдал кьена чан хтайдалай кьулухъ, вичиз Месигьди ихьтин муштулухар гун патал эверай Павела вичизни гьа икӀ лугьуз хьана. Шад Хабардикай вязер ийизвай маса ксаризни икӀ лугьун мумкин я. Месела, Барнабадиз.

Ильяс пайгъамбар – Исраилдин чӀехи пайгъамбар (кил. 3-Пачагьар 17-кьилиз ва адалай гуьгъуьнизни). Пак Каламда ам чан алаз цаварал тухвайвиликай кхьенва, гьавиляй садра ам чилел хкведайдахъ чувудар агъунвай (кил. Малахидин ктаб 4:5). «Ильясан руьгь ва къуват кваз» Ягья пайгъамбар инсанриз Месигь къвезвайдакай муштулух гуз атанай.

Иман – Аллагьдихъ, Ада гайи гафар кьилиз акъатунихъ агъун, Адан къаст кьабулун, жув гьар йикъан уьмуьрда Адан къастунин геле аваз физ гьазур хьун. ЦӀийи Икьрарда имандин лап чӀехи важиб авай шартӀ – Иса Месигь Ребби ва Хиласкар яз кьабулун я.

Имани – имандал алай кас.

Иманийрин кӀватӀал – ДатӀана Аллагьдиз ибадат авун патал, Пак Калам чирун патал ва рафтарвиле хьун патал са чкада уьмуьр тухузвай иманийрин гапӀалдиз гьа икӀ лугьузва. И келимадин мана неинки са чкадин иманийрин гапӀал, гьакӀни вири дуьньяда Иса Месигьдихъ иман ийизвайбур лагьай чӀал жезва.

Инсандин Хва – Иса Месигьди Вичиз ганвай тӀвар. И тӀвар Инжилда Исадал къвезвай баркалладихъ галаз кьетӀендаказ алакъада ава. А баркалла Адан азабрай, кьиникьай ва Адал чан хтунай аквазва. ГьакӀ и тӀвар цаваринни чилерин арада адан Арачивилин, Аллагьди чилел вахтарин эхирда дуван ийиз ва дуьнья идара ийиз ракъурнавай касдин везифадизни талукь я. Исади и дережа Вич паталди тирди къалурзавай.

Иса – чувуд чӀалалди «Йешуа». Ам «Реббиди хиласзава» лагьай чӀал я. Иса Месигь – кил. «Аллагьдин Хва», «Инсандин Хва» ва «Месигь».

Исакь – Ибрагьиманни Саррадин хва, Исаванни Якьубан буба, чувудрин бан-буба.

Исраил – Чувуд чӀалал и гафуни «Аллагьдихъ галаз къуршахар кьазвайди» мана гузва: (1) Аллагьди Якьубаз (кил. «Якьуб»), ада Пенуилда малаикдихъ галаз къуршахар кьурдалай гуьгъуьниз, гайи тӀвар (кил. Хьунухь 32:22-32); (2) Якьубалай хьайи Исраилдин вири халкь, вири 12 тайифа (кил. Малахи 4:4 ); (3) Регьебам пачагьдин аямда Исраилдин сад тир пачагьлугъ кьве пай хьайидалай гуьгъуьниз (кил. 3-Пачагьар 12) Кеферпатан пачагьлугъ – Исраил (10 тайифа) ва Кьиблепатан пачагьлугъ – Ягьудат арадал атана; (4) чеб Аллагьди хкянавай са халкь яз кьазвай ва чеб вири халкьарикай тир вири иманийриз Аллагьдин Исраил лугьузва (кил. ГалатӀвийриз 3:29; 6:16).

Ишай – Давуд пачагьдин буба, Иса Месигьдин бан-бубайрикай сад.

Ишара – адет яз, са вуч ятӀани субут ва я тестикь авун патал Аллагьди къалурзавай лишан. Иса Месигьдалди Аллагьди гзаф ишараяр къалурна.

Калам – пак ктабрин кӀватӀал. Ам Тавратдикай (Муса пайгъамбардин вад ктабдикай), Забурдикай, пайгъамбаррин ктабрикай ва тарихдин вакъиаяр галай-галайвал къалурзавай ктабрикай ибарат я. И вири ктабриз «Сифтегьан Икьрар» лугьузва. Са кьадар вахтарилай, ЦӀийи Икьрар (Инжил, Илчирин крар, чарар ва Керемат ктабар) кхьей чӀавуз, гьамни «Пак Каламдик» кутунай.

Керемат – Аллагьди Вичин къаст инсанриз жуьреба-жуьре рекьералди къалурзава: цаварай къвезвай ванералди, малаикралди, пайгъамбарралди, карагунралди, Пак Каламдалди. Адан къаст раиж хьунин и вири жуьрейриз «керемат» лугьуда. Аллагьди инсанриз къалурай кьилин керемат Иса Месигь я.

Киш югъ – чувудрин пак югъ. Мусадин Къанунди къалурзавайвал, и югъ тамамдиз Аллагьдиз бахш авун лазим яз гьисабзава ва гьавиляй и юкъуз кӀвалах авун къадагъа ийизва. Киш йикъара чувудар синагугра дуьаяр авун патал ва Пак Ктабар кӀелун патал кӀватӀ жедай. Чувудар патал гьафтедин сад лагьай югъ рагъ акӀайдалай кьулухъ гатӀун жезва, гьавиляй кӀвалах авунал эцигнавай къадагъа жуьмя юкъуз рагъ акӀайдалай кьулухъ гатӀун жезва ва Киш юкъуз рагъ акӀайдалай гуьгъуьниз куьтягь жезва. Инжилдин вахтариз мукьва жезвайла, фарисейри Киш юкъуз авун къадагъа тир крарин, куьлуь-шуьлуьярни кваз къалурнавай тамам сиягь туькӀуьрна ва а къайдаяр кьилиз акъудун мукьуфдивди вилив хуьз хьана.

Кумайрин сувар – чувудар Мисридай азад хъхьана яхцӀур йисуз кьурумда хьун рикӀел хуьнин лишан яз тухузвай сувар. Песагь суварилай гуьгъуьниз къвезвай яхцӀурни цӀуд лагьай юкъуз къейдзава. И юкъуз чувудри, Ярусалимдай экъечӀна, чуьлда кумаяр эцигдай ва са гьафтеда анра уьмуьр тухудай.

Къабил – Адаманни Гьавадин чӀехи хва, Гьабилан стха. Аллагьди Гьабилан къурбанд кьабулай, амма Къабилан къурбанд инкарай чӀавуз Къабила пехилвиляй Гьабил яна кьена. Им инсаниятдин тарихда сад лагьай сефер яз инсан яна кьиникь тир. Аллагьди Къабилаз лянет авуна ва адан уьмуьрдин эхирдалди ам ина-ана сиягь жедайвал авуна (кил. Хьунухь 4:1-16).

Къанун – И гаф чувудрин «Тора» гафунилай арадал атанва. «Тора» гафунихъ, гегьеншдиз къачун хьайитӀа, чирвал гун, Аллагьдин патай чирвал гун мана ава. ГуьтӀуь манада и гафуни Исраилдин халкьдиз Муса пайгъамбардин куьмекдалди ганвай къанун-къайда къалурзава. Тавратдизни гьа икӀ лугьузва, абура и Къанун вич ва ам халкьдиз багъишунин тарих ганва. Къанунди исраилвийриз лап куьлуь-шуьлуьйрални амал авуна туькӀуьрнавай несигьатар гузвай, абурун руьгьани ва жемии уьмуьр къайдада твазвай, регьимдинни адалатдин виниз тир мурадар тайинарзавай. Къанундай инсанриз Аллагьдин къаст ачух жезвай, амма Къанун чӀурзавай ксар чпин гунагьрай гана кӀани жазадикай Къанундивай хилас ийиз хьун мумкин туш. Гьавиляй ЦӀийи Икьрарда Къанундивай тежезвай крар Аллагьдин берекатдивай жедайди къалурзава.

Къенан – Чувуд чӀалал и гафуни «агъада авай чил» мана гузва: 1) Хаман рухвайрикай сад, адал лукӀвилин лянет алукьнай. Адакай къадим Къенанда уьмуьр тухвай гзаф халкьарин бан-буба хьана (кил. Хьунухь 9:18-27; 10:6, 15–19); 2) Кьулан гьуьлуьн къерех тирвал Ярдандал къведалди авай чил, ам кьибле патай Мисридилай кефердихъди Ливандал кьван экӀя хьанва (кил. Кьурумда 34:1-12). Иер, мублагь, Къенанан эвледар алай и чил Аллагьди Ибрагьимазни адан эвледриз гуда лагьана гаф ганай (кил. Хьунухь 13:14-15; 15:18; ЭхкъечӀун 3:8; Чувудриз 11:8-9). Аллагьдин халкьдиз Къенанда виликдай уьмуьр тухвай халкьарихъ галазни, я абурун аллагьрихъ галазни сад жедай ихтияр авачир (кил. ЭхкъечӀун 23:31-33; 34:15-16), амма чувудри абур вири терг авун ва абурун бутар барбатӀ авун герек тир (кил. Киххьей Къанун. 7:1-6). ЯтӀани исраилвияр Къенандин халкьарихъ галаз алакъайра жез ва абурун аллагьриз икрам ийиз хьана, и карди Исраил магълуб хьунал хьана.

Къияматдин югъ – и дуьньядин тарих куьтягь жедай бере. И чӀав атайла, виликдай кьейибурал чан хкведайдахъ ва вири инсанар, чпин уьмуьрдин гьахъ-гьисаб гваз, Аллагьдин вилик акъваздайдахъ гзаф чувудар агъунвай. ИкӀ тирди ЦӀийи Икьрарди тестикьарзава, амма ада кьетӀендиз къейдни ийизва хьи, и дувандал са инсандивайни вичин михьи краралди вич гьахъариз жедач, хьайитӀа, и кар тек са Иса Месигьди авур эвездин къурбанддалди ийиз жеда.

Къурбанган – къурбанддиз акъуднавай гьайванар ва я абурун паяр вичел кудай кьакьан чка. Къурбанган, адет яз, къванерикай эцигдай, амма Гьалтунин Алачухдихъ чкадилай чкадал тухуз жери къурбанган галай. Ам кӀарасдикай туькӀуьрнавай ва адан винелай буьруьнж янавай. Къизилдикай туькӀуьрнавай къурбанганни авай, адал атирар кудай.

Къурбанд авун – Исраилвийри Мусадин Къанундив кьурвал Аллагьдиз гьайванар къурбанд ийидай: абур тукӀвадай, ахпа абурун са пай ва я санлай къурбангандал кудай, амукьай пай хьайитӀа, инсанри ам чпин тӀуьник кутун мумкин тир. Мусадин вахтарилай эгечӀна, Аллагьди къурбандар тек са чкада авун эмирзавай: эвелдай Гьалтунин Алачухда, ахпани Аллагьдин кӀвале; и кар тек са хахамривай кьиле тухуз жедай. Гьайванрилай гъейри, къурбанд яз фу, чехир, зейтундин чӀем, цӀийи бегьердин сифтегьан майваяр гудай. Къурбандар са шумуд жуьре авай, гьардахъ кьетӀен метлеб авай: гунагьдай эвез хгун патал, Аллагьди авур хъсанвиляй сагърай лугьун яз, вяд авун яз ва я жуваз кӀан хьуналди къурбанд ийидай – ихьтин къурбанд Аллагьдини инсанди санал фу тӀуьнин ярж тир. Идалайни гъейри, исраилвийри Аллагьдиз къурбанд яз гъизвай суьрсетрикай хахамризни левитриз недайдини жезвай. ЦӀийи Икьрарда Месигь хашунал кьин вири инсаниятдин гунагьрай ганвай акьалтӀай къурбанд яз къалурзава.

Кьилин хахам – чувудрин хахамрин арада са йисан муьгьлетда тайинардай чӀехиди. Ам Меслягьатдин кьиле жедай. Къанунда къалурнавайвал, диндин бязи адетар кьиле тухудай ихтияр анжах кьилин хахамдиз авай. Гьабурукай кьилди яз, Аллагьдин КӀвалин Паквилерин Пак чкадиз гьахьдай ихтиярни са гьадаз авай. Адал махсус парталар жедай, ада амайбуруз чешне жедай хьтин уьмуьр тухун лазим тир. Исадин вахтара кьилин хахамар вилик-кьилик квай тухумрикай жедай.

Кьиса – дерин мана квай гьикая. Ана ихтилат ийизвайдан фикир дуьм-дуьздиз ва ахъадаказ ваъ, чинебан мана-метлеб кваз, рикӀел аламукьдай шикилралди ачухарда. Иса Месигьди вичин вязера мукьвал-мукьвал кьисайрикай менфят къачудай.

КӀел – кил. «Аллагьдин КӀел».

Левияр – Левидин эвледар. Леви Якьубан цӀикьвед хцикай садан тӀвар я. Левидин тайифадикай тир итимрин са паюникай (Гьарунан эвледрикай) хахамар жедай; и тайифадин амай итимри – Левидин эвледри (абуруз адет яз левияр лугьуда), хахамриз къуллугъдин вахтунда куьмек гудай. Маса тайифайрай тир чувудриз ихьтин ихтияр авачир. Идалайни гъейри, левийри Къанун чирзавай ва халкьдин арада муаллимар хьизни экъечӀзавай.

Лут – Ибрагьиман стхадин хва. Эвелдай ам Ибрагьимахъ галаз санал инай-аниз куьч жез авай. Ахпа ам явавилелди машгьур тир Садум шегьерда акъвазна. Аллагьдиз и шегьер терг ийиз кӀан хьайила, Ада и кардикай малаикдин куьмекдалди Лутаз виликамаз хабар ганай. Малаикди Лутазни адан хизандиз, Садум шегьердай катдайла, кьулухъ элкъвена килиг тавун эмирнай. Лутни хизан Садум кана куьтягь жедалди виликамаз шегьердай катнай, амма адан папа малаикдиз яб ганачир, кьулухъ элкъвена килигай ам кьелен гулуниз элкъвенай.

Мажуси – гьакъикъи Аллагьдиз ваъ, бутриз ва маса къуватриз икрамзавай кас. Къадим чувудри амай вири халкьариз гьа икӀ лугьудай, вучиз лагьайтӀа а вахтара анжах са чувудри Сад Аллагьдиз икрамзавай, амай халкьари гзаф аллагьрихъ иман ийизвай.

Майрам – 1) Исадин диде. Юсуфан лишан кутунвай лап жегьил руш яз, адаз Жабраил лугьудай малаикди хва Иса жеда лагьай хабар гана. Юсуфаз вичиз руша вафа техвейди хьиз хьун мумкин тиртӀани (вафа чӀурунай кьиникьин жаза гузвай), Майрама ян тагана Аллагьдиз кӀандайвал авуна. Ам Исади чилел тухвай вири уьмуьрда Адан патав гваз хьана ва Ам кьейи бередани хашунин патав хьана. 2) Маждал шегьердай тир паб. Адакай Исади ирид жин хкудна, адакай Месигьдин терефдар хьана. 3) Мартадин ва вичел Исади чан хкай Лазаран вах. Ам Бетандай тир. Ихьтин тӀвар маса ксарални алай.

Малаик – Аллагьдиз къуллугъзавай, чан алай руьгьани затӀ. Ада Аллагьдин эмирдалди инсанриз куьмекар гузва ва абуруз Аллагьдин къастуникай хабарзава. Иллаки чӀехи важиб авай малаикрихъ чпин тӀварар ава. Абурукай садбурал Пак Каламда Микаил ва Жабраил тӀварар ала. ЧӀехи малаикар Аллагьдиз цаварал кьетӀендиз мукьва я. Чувудрин фикиррай, абур лувар квай зурба гьайванриз ухшар тир ва абуру Аллагь ацукьнавай дапураг ялзавай. Гьавиляй исраилвийрин кьилин пак затӀ тир Икьрардин Сандухдин къапсахдални чӀехи малаикрин кӀалубар алай, а Сандух чувудри Аллагьдин тахтунин лишан язни гьисабзавай. Са вахтара са кьадар малаикар Аллагьдин аксина къарагъна ва Адаз муьтӀуьгъ яз амукьнач, абур иблисдин патаз экъечӀна. Ихьтин малаикриз «агъуз аватайбур» лугьузва.

Мангьу – чувудриз Мисридай экъечӀайдалай гуьгъуьниз яхцӀур йисан къене кьурумда къекъведай чӀавуз Аллагьди цаварилай гайи кьетӀен тӀуьн.

Мелик-Садикь – Ярусалимдин пачагь ва хахам. Ибрагьима вичиз дяведа гьатай затӀарин цӀудай са пай Мелик-Садикьаз ганай. Идалай гуьгъуьниз Мелик-Садикьа Ибрагьимаз хийир-дуьа авунай (кил. Хьунухь 14:17-20). Чувудриз чарче Мелик-Садикьан паквал Месигьдин паквилиз ухшарди яз къалурзава.

Месигь – «ГуьцӀуьр Алайди» лагьай чӀал я. И къайда Исраилда пуд жуьре инсанрихъ галаз алакъада аваз кардик кутадай: хахамрихъ, пайгъамбаррихъ ва пачагьрихъ галаз. Аллагьди пайгъамбаррин мецелай чилел Месигь – Исраилдин халкьдин Хиласкар ва чилин вири халкьарал эбеди яз агъавал ийидайди, – ракъурда лугьуз чувудриз гаф ганай. Исадин вахтара чувудар чпиз хиве кьунвай Хиласкар къведа лугьуз вил алаз акъвазнавай. Ада чеб къецепатан чапхунбазрин – римвийрин гьукумдикай азад авуник ва Исраилдин виликан зурбавал кӀвачел ахкъалдуник абурун умудар кваз жедай. Амма чилел атай Хиласкарди – Иса Месигьди – жеридалайни гзаф крар авуна. Ада вири инсаният гунагьдин ва ажалдин лукӀвиликай хкудна, Адалди Аллагьдини инсанри цӀийи, эбеди Икьрар кутӀунна.

Месигьдихъ галаз сад хьун – И ибарадин дуьм-дуьз мана «Аллагьда хьун», «Месигьда хьун» я. И гафарикай ахьтин фикир хкатзава хьи, рикӀивай иман ийизвайда вичин уьмуьрдин гьар са легьзе Аллагь рикӀел алаз, Гьадан къастунал амал ийиз ва дуьадалди Гьадахъ элкъвена тухузва. Месигьи патал Аллагьдихъ галаз ихьтин садвал Месигьдихъ иман авуналди жагъизва.

Месигьи – Иса Месигьдин терефдар, Ам вич патал Хиласкар яз кьабулнавайди, Адан весиятрихъ галаз кьадайвал уьмуьр тухуз алахъзавайди.

Меслягьат – чувудар кӀватӀ жедай кьилин чка. Ам пудкъанни цӀуд касдикай: хахамрикай, тавратдаррикай ва вилик-кьилик квай маса ксарикай ибарат тир. Абурун виридан кьиле кьилин хахам авай. Меслягьатда гзафни-гзаф диндин месэлаяр гьялдай. И Меслягьатди римвийрин вилик чувуд халкьдин векилвал ийизвай. Адахъ дуван ийидай ихтиярни авай. Исадин аямда, чувудар Римдин гьукуматдик квайла, Меслягьатди кьабулай къарар Фелистинда авай Римдин сердерри тестикьарайла, къуватда гьатдай.

Миллетбаз – чувудрин диндинни сиясатдин гапӀал. Адаз чувудрин дин мажусийрин таъсирдикай кьетӀидаказ хуьнин къилих хас тир ва ам дяведин рекьелди халкь Римдин гьукумдикай азад ийиз алахъзавай. Исадин цӀикьвед илчидикай сад тир Симун виликдай гьа и гапӀалдик хьунни мумкин я. И гаф ЦӀийи Икьрарда бязи чкайрал «къенанви» гафуналди эвезнава.

Мисри (Египет) – Исраилан эвледар Мисрида кьуд виш йисуз хьана. Мисривийри абуруз инсаф тийиз зулумар авур чӀавуз Аллагьди абур азадвилихъ тухванай (кил. ЭхкъечӀун ктабдиз).

Михьи – Мусадин Къанунда къалурнавайвал, исраилвийриз михьидини чиркинди чара ийиз чир хьун лазим тир. Тайин гьайванар, къушар ва гьуьлуьн гъетер, затӀар ва тӀуьнин-хъунин бязи жуьреяр чиркинбур яз гьисабдай. Жузам азар квай, мейитдик гъил-затӀ хкӀур инсан, гьакӀ вацра-кьилер хьанвай ва я аял хайи береда пабни чиркинбур яз кьадай. Чиркин инсанривай диндин адетра иштиракиз ва михьибурук тӀубни кягъиз жедачир. Чиркинвилин себеб арадай акъудайла, инсанди михьи хъхьун патал тайин тир шартӀар-къайдаяр кьиле тухун лазим тир.

Муса – Исраилдин лап чӀехи регьбер. Аллагьди Исраилдин халкь Мисридай ахкъуддайла ва ахпа адалай гуьгъуьниз халкь кьурумда къекъведайла, Муса Исраилдин халкьдин кьиле акъвазнавай. Аллагьди Мусадив исраилвийриз кьилиз акъудун лазим тир Къанун вугана. И Къанун Тавратда ганва. Адаз Мусадин ктабар ва я Мусадин Къанун лугьузва. Чувудар патал Муса датӀана имандин лап чӀехи муаллим яз хьана.

Муъмин – Аллагьдин рекьел алай кас.

Муьгьуьббат – ЦӀийи Икьрарда муьгьуьббатдикай жуваз кӀани кас гьевесар иликьардай алатдиз элкъуьриз кӀан хьуникай хьиз ваъ, гзафни-гзаф инсан вичихъ авай вири, гьатта вичи вични кӀани кас патал къурбанд ийиз гьазур хьуникай рахазва. Аллагьдиз инсанар кӀан хьунухь къалурай виридалай виниз тир чешне – Иса Месигь хашунал къурбанд авуна кьиникь я.

Нинев – къудрат авай, амма инсаф авачир Ашур пачагьлугъдин меркез. И пачагьлугъди исраилвийриз душманвал ийизвай. Иниз Аллагьди Юнус пайгъамбар ракъурнай: ада анин гунагькар агьалийриз, абуру гунагьрикай кьил къакъуд тавуртӀа, абур терг ийидайдакай хабар гун лазим тир. Юнусан вязинилай гуьгъуьниз Ниневидин агьалияр гунагьрикай туба авунай, ва Аллагьди абуруз регьим авунай.

Нуьгь – Дегьзаманда Аллагьди рекьяй акъатнавай инсаният терг авун, анжах михьи кас тир Нуьгьни адан хизан тун къетӀнай. Нуьгьа Аллагьдин эмирдалди чӀехи гими туькӀуьрна. Ам хизанни галаз гимида акьахайла, вири дуьньядал яд акьалтна. Анжах са гьа и хизан хилас хьана, цӀийи инсаният гьадалай арадал атана (кил. Хьунухь ктабдин 6–9-лагьай кьилериз).

Нуьсрет – кил. «Хийир-дуьа».

Пайгъамбар – Аллагьди Вичин къастуникай инсанриз хабар гун патал хкянавай кас. Пак Руьгьдин таъсирдик кваз рахаз, пайгъамбарри неинки гележегда жедай крарикай лугьудай, абур гьакӀ чӀуру крар винел акъудзавайбур хьиз ва несигьатдарар хьизни рахадай, абуру инсанриз абуру туба авунихъ ва Аллагьдин рекьел атунихъ эвер гудай. Абуру Месигь дуьньядиз атуникай Ам гьеле хадалди лап фад виликамаз лагьанай. Исадин аямдал къведалди Исраилда гзаф пайгъамбарар авай. Пайгъамбаррикай гзафбуру вязерин ктабарни кхьенай. Гьа ктабар чувудриз кӀандай. Гзафни-гзаф Яшай пайгъамбардин, Еремиягь пайгъамбардин ва Зеки пайгъамбардин ктабар гъилера жедай. Инжилдани пайгъамбаррин тӀварар кьунва – абур имандал алай, Пак Руьгьдин къуватдалди рахазвай ва чпиз Аллагьди ашкара авурди амайбурузни ахъайзавай ксар я.

Пак – Пак Каламда и гафуни сифтени-сифте Аллагьдин лишанар къалурзава. Ам паталди кьилди чара авунвай, Гьадаз талукь тир затӀаризни гьакӀ лугьуда: Аллагьдин КӀвализ, ибадатдин вахтунда лазим жедай шейэриз ва Аллагьдиз икрамзавай инсанриз (Сифтегьан Икьрарда – Исраилдин халкьдиз, ЦӀийи Икьрарда – иманийрин КӀватӀалдиз). Ихьтин инсанриз чи таржумада «Аллагьдиз талукьбур» ва я «Месигьдиз талукьбур» лугьузва. Идалайни гъейри, и гафуни хсуси михьивилин ва Руьгьдин рекьяй тамамвилин виниз тир дережани къалурзава.

Пак Калам – кил. «Калам».

Пак Руьгь – кил. «Руьгь».

Пачагьлугъ – кил. «Аллагьдин Пачагьлугъ».

Песагь сувар – са мус ятӀани чувудар Мисридин лукӀвиликай азад авун рикӀел хуьн яз гатфарин вахтунда къейд ийидай чувудрин кьилин суваррикай сад. Аллагьдиз икрам авун патал дегьзаманда Песагь суварик чувудар вири Исраилдай ва маса уьлквейрай Ярусалимдиз къведай. Песагьдилай гуьгъуьниз гьасятда ТӀили фарин сувар гатӀундай. Ам ирид юкъуз давам жедай. Са гьафтедин къене чувудри, Мисридай тади кваз катун ва а чӀавуз тинидик хемир кутадай мумкинвал авачирди рикӀел хкун яз, анжах хемир квачир фу недай. Инжилда Песагь ва ТӀили фарин суварар са сувар яз гьисабзава. Гьа йикъара Иса Месигь хашуниз янай ва Адал чан хтанай. Песагьдикай месигьияр патал кьилин сувар – Месигьдал чан хтай сувар хьана. «Песагь» гьакӀни и суварин нагьардизни, яни къурбанддин кӀелезни, лугьуда.

ПилатӀ – Римдин сердер. Исадиз кьиникьин жаза гайи чӀавуз ПунтӀи ПилатӀа Ягьудат вилаят идара ийизвай (чи аямдин 26–36-лагьай йисар). Гьукумдин амай вири идараяр гьадаз табий тир ва абуруз ада тестикь тавунмаз кьиникьин жаза гудай ихтияр авачир. Санлай къачурла, аданни чувудрин кьилевайбурун араяр къайибур тир. Вилаятда гъулгъулаяр тахьун патал ПилатӀ мукьвал-мукьвал чувудриз кӀандайвал авуниз мажбур жедай.

Рагьаб – Фелистин къачур чӀавуз чувудри Нунан хва Шуайдин гъилик кваз сад лагьайди яз кьур Еригьан шегьерда уьмуьр тухвай ява паб (кил. Нунан хва Шуай 2, 6-кь.).

Рагьил – чувуд халкьдин бан-буба Якьубан кьве папакай (Лиядихъ галаз санал) са паб. Адан тӀвар чувуд вири дидеяр къалурзавай ярж хьиз кьун адет хьанвай.

Ребби – И гафуни Аллагьдин ТӀвар къалурзава, И тӀвар алаз Аллагь Мусадиз ва исраилвийриз ашкара хьанай (ЭхкъечӀун 3:14-15). Ам дуьм-дуьз гьикӀ лугьудатӀа чаз малум туш.

Реббидин Суфра – Сифтегьан месигьияр, Иса Месигьдин гафариз муьтӀуьгъ яз, фу чӀук-чӀук авун ва чехир цун патал мукьвал-мукьвал кӀватӀ жедай. ИкӀ абуру Вич хашуниз ядалди вилик Месигьди Вичи гьа икӀ авурди, ва фазни чехирдиз Вичин Беденни Иви лагьайди рикӀел хкун яз ийизвай. Месигьди авур къурбанддик чпин пайни квайди тестикьарун патал, месигьийри гьа икӀ ийизвайди я. И саягъда суфра кутуниз лезгийри «гъейиф» лугъузва.

Рим – ЦӀийи Икьрарда къалурнавай вахтара Рим шегьерди Кьулан гьуьл элкъуьрна кьунвай гзаф уьлквеяр вичиз муьтӀуьгъ авунвай, гьабурукай яз Фелистинни. Римдикай кьиле пачагь авай чӀехи гьукуматдин меркез хьана. Фелистинда, амай табий уьлквейра хьиз, римвийри чпин кьушунар акъвазарнавай ва гьар са аксивилиз инсаф тийиз кар кьазвай. Идахъ галаз санал са пачагьлугъ хьуни уьлкведин жуьреба-жуьре паярин арада мадарат вилик финиз ва санай саниз цӀийи фикирар чукӀуниз рехъ ачухзавай. Рим шегьердин ватандашриз (абурукай яз илчи Павелазни) вири пачагьлугъдин чилерал кьетӀен ихтиярар ганвай, месела, дуванда абуруз чпин дуван анжах пачагьди авун тӀалабдай ихтияр авай.

Руьгь – Аллагьдин Руьгь. Адаз, Бубадизни Хциз хьиз, Аллагьдин вири ерияр хас я. Инжилдай аквазвайвал, Иса Месигьдихъ иман авур инсанри Пак Руьгь къачузва. Ада абуруз несигьатар ва къуватар гузва.

Садум (ва Гамур) – къадим шегьерар. Абурун агьалийрин явавилиз килигна Аллагьди абур цавун цӀалди канай. И тарихдикай Хьунухь ктабдин 19-лагьай кьиле ахъайнава.

Сакъаяр – ЦӀийи Икьрардин вахтара чувудрин диндин кьилин хилерикай са десте. Меслегьатдин векилрикай гзафбур, чӀехи хахамар ва абуруз мукьва тир ксар, сакъаяр тир. Муькуь кӀеретӀдилай, фарисейрилай, чара яз, сакъайри Пак Каламдин нуфуз кваз кьазвай ва абур сиверай сивериз физвай кьисайрин чӀалахъ тушир. Кьилди къачуртӀа, абур Къияматдин юкъуз, Аллагьдин вилик акъвазун патал, вири кьенвайбурал чан хтунихъ агъазвачир.

Самарият – Фелистиндин вилаят. Ам Ярусалимдилай кефердихъ ва Галилейдилай кьибледихъ галай. Анин меркез шегьердин тӀвар Самарат тир. Са вахтара и вилаят Ашур пачагьлугъдик акатзавай. А чӀавуз маса уьлквейрай атай агьалияр и вилаятдиз ракъурнай. Уьлкведа амукьай исраилвийрин ва маса уьлквейрай куьч хьана атайбурун эвледрикай самариятвияр хьана.

Самариятвияр – Ягьудатдивай кефер пата, Самарият вилаятда уьмуьр тухузвай халкь. Самариятвийри, чувудри хьиз, Мусадин Къанун кваз кьазвай, амма адан гъавурда масакӀа акьазвай. Кьилди къачуртӀа, абуру Аллагьдиз икрам Ярусалимда ваъ, Гаризим дагъдал, чпин кьилин пакхана авай чкада ийидай. Чувудрини самариятвийри садбуру муькуьбур гьакъикъи диндивай къакъатнавайбур яз гьисабзавай ва садбур муькуьбурухъ галаз рахунни тийиз алахъдай.

Сарра – Ибрагьиман паб, абур кьведни санал Аллагьди хкянай. Хкядалди вилик адал Сара тӀвар алай, амма адаз Аллагьди цӀийи тӀвар гана – Сарра. Ада гъуьлуьхъ галаз сиягьатрин вири четинвилер пайна, Аллагьдиз вафа хуьз амукьна ва Ада гайи гафар кьилиз акъатунал вил алаз хьана. Вири уьмуьрда ам аялар тежез хьанай, анжах лап кьуьзуь хьайи чӀавуз ада Ибрагьимаз хва Исакь хана.

Сив хуьн – Пак Каламдин вахтара и келимади тӀуьникай тамамдиз къерех хьунухь, са кьадар вахтунда (адет яз, са йикъан къене) гьатта ядни хъун тавун къалурзавай. Гьа икӀ инсанди вич Аллагьдал ихтибардай, Адаз вичин вафа къалурдай, Адавай гъил къахчун ва куьмек тӀалабдай. Бязи йикъара вири чувудар патал сив хуьн мажбур кӀвалах тир, месела, гьар йисуз къейддай Регьимдин юкъуз. И юкъуз чувудри Аллагьдивай чпин гунагьрилай гъил къахчун тӀалабдай. Бязи чувудри, иллаки фарисейри, чпел алава яз сив хуьнар къачудай. Иманийрин кьилдин кӀватӀалдивайни, чпиз санал са гьихьтин ятӀани кьетӀен себеб аваз дуьаяр авун лазим хьайи береда, сив хуьз жедай.

Сигьан – Ярусалим шегьер алай кӀунтӀарикай сад. Инал Аллагьдин КӀвални алай. Гьавиляй Сигьан тӀварцӀи гагь-гагь Ярусалим ва гьакӀни виче Аллагьдихъ галаз эбеди яз михьи ксари уьмуьр тухудай цавараллай Ярусалим лагьай манаярни гузва.

Синагуг – чувудар санал кӀватӀ жедай кӀвал. Ана чувудри санал дуьа ийида ва Пак Калам кӀелда. Синагугда кӀватӀ хьайи вахтунда гьатта адетдин касдивайни Пак Каламдай са чӀук кӀелиз, ахпа вичи кӀелайдан баян ва я несигьат гуз, кӀватӀ хьанвайбурухъ элкъвена рахаз жедай. Аллагьдин КӀвале хьиз, синагугра къурбандар ийидачир. Чувудри уьмуьр тухузвай гьар са шегьерда гьич тахьайтӀа са синагуг жедай.

Синай – Синайдин зуракӀ-атӀадал (гилан Египет) алай дагъ. И дагъдал Аллагьди чувуд халкьдихъ галаз Икьрар кутӀунна ва адаз Муса арада аваз Къанун гана.

Сифтегьан Икьрар – кил. «Икьрар».

Смаил – пайгъамбар ва Исраилдин гьаким. Ада Шаулан ва ахпа Давудан кьилел, пачагьвал ийидай ихтияр гун яз, чӀем гуьцӀнай. Адан тарихдикай 1-Пачагьар (1-Смаил) 1–19-кьилера ихтилатнава.

Сулейман – Давудан хва, Давудалай гуьгъуьниз Исраилдин пачагь (чи аямдал къведалди 10 лагьай асир). Сулейман вичин арифдарвилелди машгьур хьанай. Ада пачагьвал авур аямда Исраилдин гьукуматди цуьк ахъайнай. Сулеймана Ярусалимда Аллагьдин сад лагьай КӀвал эцигнай. Акьван чӀавалди исраилвийри Аллагьдиз икрам санай-саниз тухузвай Гьалтунин Алачухда ийизвай. Сулейманан тӀварцӀихъ галаз Сифтегьан Икьрардин бязи ктабарни алакъада ава: Келимаяр, Муаллим, Манийрин Мани.

Сулейманан ширас – Аллагьдин КӀвалин дараматдин рагъэкъечӀдай патахъай авай ва чпел къав алай гуларин жерге. Аник гзаф инсанривай кӀватӀ жез хьун мумкин тир.

Таврат – Муса пайгъамбардин вад ктаб. И ктабра дуьнья халкь авуникай, сифте яз Аллагьдин ван хьайи муъминрикай, Исраилдин халкьдин тарихдикай, ам Мисрида (Египетда) лукӀвиликай азадна, адаз Къенан гуникай ва маса крарикай кхьенва. И ктабра гьакӀни Аллагьди Исраилдин халкьдиз авур весиятарни гьатнава. Къанунда авай виридалайни важиб авай къайдаяр Аллагьди Мусадив вугана ракъурна лугьуз, и ктабдиз «Мусадин Къанун» тӀварни ганва.

Тавратдарар – Къанун хъсандиз чидай ва адан тарсар маса чувудриз чирдай ксар. Тавратдарар халкьдин патай зурба гьуьрмет авай инсанар тир. Абурукай гзафбур Меслягьатдиз хкянавай.

Тилмиз – ЦӀийи Икьрарда Руьгьдин жигьетдай рехъ къалурзавай касдин, эвелни-эвел Иса Месигьдин, лап мукьва терефдарар.

Туба авун – Инсанди, вичин виликан уьмуьр гунагьар квайди ва Аллагьдиз лазим туширди кьатӀуналди, вичин гунагьрилай Аллагьдивай гъил къахчун тӀалабзава ва гележегда гунагьар хъийидач лагьана гаф гузва (кил. «Аллагьдин рекьел атун»).

ТӀвар – Пак Каламдин вахтара тӀвар ам нел алатӀа гьадан зат къалурзавай ибара хьиз кьабулзавай. Тилмизри са вуч ятӀани «Месигьдин тӀварцӀелай» ийизвайтӀа, абуру и кар Адан къастуналди ва Адан къуватдалди ийизвай.

ТӀили фарин сувар – кил. «Песагь сувар».

Фарисеяр – ЦӀийи Икьрардин вахтара чувудрин диндин кьилин хилерикай са десте. Абур неинки анжах са Пак Каламдин весиятар, гьакӀни чеб сивяй сивиз физ гзаф кьадарда авай кьисайрин макьсадар мукьуфдивди кьилиз акъудиз алахъзавай.

Харж кӀватӀдайди – чкадин агьалийрикай яз харж кӀватӀдай кас. Ада Римдин империядин хазинадиз налукар кӀватӀдай. Харж кӀватӀдайбуру мажусивиле авай Римдин гьукумдихъ галаз санал кӀвалахзавайвиляй, чувудриз абур гзаф такӀандай (икӀ санал кӀвалахун абурун Къанундихъ галаз кьазвачир). Идалайни гъейри, харж кӀватӀдайбуру агьалийривай абуру чпин чӀехибуруз гун лазим кьадардилай гзаф пул къачудай, артуханди чпиз тадай.

Хахам – Гьалтунин Алачухда ва Аллагьдин КӀвале къурбандар ийизвай ва диндин маса мажбурнамаяр кьиле тухузвай кас. Хахамар анжах Гьарунан эвледрикай жедай. Хахамар 12 дестедиз пай хьанвай ва абуру нубатдалди чпин везифаяр кьилиз акъудзавай. Хахамрин кьиле кьилин хахам акъвазнавай.

Хаш – Иса Месигьдин вахтара Римдин империяда виридалайни чӀехи тахсиркарвилер авур ксар кьиникьиз акъудун патал гъиликдай алат. Ам чиле акӀурнавай гулуникай ва дуьз пӀипӀ алаз адал тӀулаба алкӀурнавай кьулуникай ибарат я. Хашуниз ягъуниз акъуднавайбур хашунал кутӀундай ва я михер яна алкӀурдай, яргъалди фидай азабрик рекьин патал гьанал тадай; ихьтин жаза виридалайни гзаф зегьле тухудайди ва беябурвал галайди яз гьисабдай. Жаза кьилиз акъудзавай чкадал тахсиркарди вичин хашунин тӀулаба кьул вичи тухун лазим тир – гьа им «жуван хаш тухун» лагьай чӀал я. Иса хашуниз ягъайдалай гуьгъуьниз жазадин и алатдикай, аксина, Исадилай къвезвай хилас хьунин ва уьмуьрдин лишан хьана.

Хийир-дуьа – И гафуникай гзаф манайра аваз менфят къачун мумкин я. (1) Аллагьди инсандиз хъсан паяр гузва; (2) са касди масадаз Аллагьдин патай ихьтин паяр гун тӀалабзава; (3) чувуд чӀалал и гафунихъ пуд лагьай манани ава: и паяр агакьай касди разивилелди Аллагьдин тариф ийизва (таржумайра и манаяр жуьреба-жуьре гафаралди лугьузвай чкаяр тӀимил гьалтзавач).

Хиласвал – Пак Каламда и гафуни инсан ва я санлай са халкь душманрикайни хатавилерикай хилас авун яз Аллагьди гузвай куьмек къалурзава. Амма лап виниз дережадин метлебда и гафунихъ иманияр гунагьдин гьукумдикай азад авунин, Аллагьдихъ галаз рафтарвал ийидай ва эбеди уьмуьр къачуз жедай мумкинвал хьунин мана ава. Инжилди къалурзавайвал, ихьтин мумкинвал Иса Месигь хашунал кьиникьи ва ахпа Адал чан хтуни гузва. Месигьдихъ, Хиласкардихъ иман авуналди, инсанди хиласвал кьабулзава.

Худум – хеси авунвай итим. Къадим вахтара гзаф халкьарин пачагьрин гьаремар худумри хуьн адет тир (чувудрихъ ахьтинбур авачир). Гзаф вахтара худумрихъ пачагьдин тавханайра чӀехи нуфуз жедай, абур ана виниз тир дережада жедай, гьавиляй гзаф вахтара «худум» гаф «тавханайра къуллугъзавайди» лугьудай ибарадиз мукьва жедай.

Цаварин Пачагьлугъ – И ибара МатӀаялай атай Шад Хабарди мукьвал-мукьвал «Аллагьдин Пачагьлугъ» ибарадин чкадал гъиликзава (кил. «Аллагьдин Пачагьлугъ»).

Цик акахьун къачун – диндин лап важиб авай адетрикай сад. Цик акахьун къачуни инсан гьахъ-михьи хьун ва ада вич Аллагьдиз бахш авун къалурзава. Инжилда цик акахьун къачунин кьве жуьредикай лугьузва. Эвелдай Ягья пайгъамбарди Аллагьдин рекьел атай ва Аллагьдин къаст кьилиз акъудун къетӀ авур инсанрив цик акахьун къачуз тазвай. Иса Месигьдал кьена чан хтайдалай гуьгъуьниз цик акахьун къачунин метлеб мадни гзаф деринди хьана: инсан вичин виликан гунагьрив ацӀай уьмуьрдикай къерех жезва, налугьуди ам рекьизва, амма ахпа цӀийи уьмуьрда Месигьдихъ галаз сад яз уьмуьр тухун патал адал чан хквезва. ИкӀ цик акахьун къачурбурув Пак Руьгь агакьда.

ЦӀийи Икьрар кил. «Икьрар».

ЦӀуд-Шегьер – сад хьанвай цӀуд шегьер. Абур Галилей гьуьлуьвай кьибле пата, чувудри ваъ, маса халкьари уьмуьр тухузвай чкада авай.

Чан хкун – кил. «Чан хтун».

Чан хтун – беденда аваз уьмуьрдал хтун. Инжилдин вахтара гзаф чувудар Къияматдин юкъуз вири инсанрал чан хкведайдахъ ва абур Аллагьдин дувандин вилик акъваздайдахъ агъунвай. Амма кьейи инсанрал Исади гьасятда чан хкун ва ахпа Адал Вичелни кьейидалай кьулухъ чан хтун Ада къалурай аламатрикай лап чӀехиди тир.

Чувудар – Якьубалай арадал атанвай халкь. И гаф гагь-гагь «Исраилдин рухваяр», «исраилвияр» ибарайралди эвез ийизва.

Шад Хабар – Вичикай Сифтегьан Икьрарда лагьанвай Шад Хабардикай инсанриз муштулухар Иса Месигь чилел атай чӀавуз ганай. Ам Аллагьдиз инсанар кӀанзавайвиликай ва Ада абур патал чилел Вичин Хва ракъуруникай ибарат я; Иса Месигь хашунал кьин ва ахпа чан хтун себеб яз вири инсанар патал гунагьрикай ва эбеди ажалдикай хилас жедай рехъ ахъа хьана. И Хабардикай, лап эвелдилай эгечӀна, месигьийрин имандин бине хьанва.

Шагьидвилин Алачух – кил. «Гьалтунин Алачух».

Шемас – иманийрин кӀватӀалда къуллугъзавай кас. Абур иманийрин кӀватӀалда авай чпиз куьмек герек тир инсанрихъ гелкъвезвай (Крар 6) ва кӀватӀалдин кьиле акъвазнавайбуруз куьмекар гузвай.

Шуай – чувуд чӀалалди «Йешуа». Ам «Реббиди хиласзава» лагьай чӀал я. Мусадиз куьмекзавайди. Муса кьейидалай кьулухъ Нунан хва Шуай чувудрин регьбер хьана. Адан гъилик кваз чувудри Къенан – Аллагьди чпиз гуда лагьана хиве кьур уьлкве кьуна ва ана уьмуьр тухуз ацукьна. Ихьтин тӀвар маса ксарални алай.

Эбеди уьмуьр – ЦӀийи Икьрарда чилин винел даим яз ваъ, цӀийи дуьньяда Аллагьдихъ галаз гуьзел ва са къайгъуни авачир уьмуьр тухуниз икӀ лугьузва. Иманияр патал ихьтин уьмуьр гьеле чи дуьньяда амаз, чилел абурув ажал агакь тавунмаз гатӀун жезва, амма а уьмуьр Аллагьди абуруз чилел абурун уьмуьр куьтягь хьайила, тамамдиз багъишда.

Эсав – Исакьан хва, Якьубан чӀехи кьветхер-стха. Садра, гишин хьанваз, ада вичин сифтегьанвал Якьубаз чӀиргъиндихъ маса ганай. Идалай гуьгъуьниз Якьуб сифтегьанди яз гьисабиз хьанай.

Юнус пайгъамбар – Аллагьдин пайгъамбар. Юнус пайгъамбардин ктабди Аллагьди ам исраилвийрин душман тир инсаф гвачир Ашур пачагьлугъдин меркез Ниневидиз ракъуруникай суьгьбетзава. Юнусаз, и тапшуругъдикай кьил къакъудна, гимида аваз маса патахъ физ кӀан хьанай, амма Аллагьди гимидал тӀурфан ракъурнай, ахпа гьуьлуьн зурба гъетре Юнус туькьуьннай ва ам гъетрен къене пуд юкъуз хьанай. Ахпа гъетре ам вичин къеняй ахкъуднай, ва ам Ниневидиз рекье гьатнай.

Юсуф – (1) Якьубан цӀикьвед хцикай сад. Адалай Исраилдин халкьдин кьве тайифа хьана: Ифраим ва Манаше (кил. Хьунухь ктаб 37–50). Гуьгъуьнлай ихьтин тӀвар гзаф маса инсанрални эцигнай. (2) Иса хайи Руш Майраман гъуьл. Гьа вахтарин адетри къалурзавайвал, чувудри ам Исадин буба яз гьисабзавай.

Ягьуд – Якьубан цӀикьвед хцикай сад. Адалай Исраилдин тайифайрикай сад хьана. А тайифа авай Исраил уьлкведин вилаятдиз, Ягьудан тӀвар себеб яз, Ягьудат тӀвар гана. Исраилдин пачагь Давуд ва адан эвлед Иса Месигь Ягьудан тайифадикай тир. Абур кьведни Ягьудатдин Бетлегьем шегьерда дидедиз хьана. Гуьгъуьнлай ихьтин тӀвар гзаф маса инсанрални эцигнай. Инал, кьилди къачуртӀа, Месигь маса гайи тилмиз Ягьуд Искариятан тӀвар кьаз жеда.

Ягьудат – Фелистиндин кьибле пата авай вилаят. Адал и тӀвар Исраилдин тайифайрикай садан бан-буба тир Ягьудан тӀварцӀелай атанва.

Ягья – (1) «Инсанрив цик акахьун къачуз тазвай Ягья» (кил. «Цик акахьун къачун»). Чи таржумада и ибара «Ягья пайгъамбар» яз ганва. Месигь къведайдакай виликамаз лагьай ва Ада Вичин къуллугъ ийиз гатӀунай вахтунин лап эвелда Адав цик акахьун къачуз тур пайгъамбар. Месигьдин гафарай, Ягья «папари ханвайбурулай» виридалайни чӀехиди тир. (2) Илчи Ягья, Зебедеян хва ва илчи Якьубан стха, Месигьдин цӀикьвед тилмиздикай сад. Исадиз ам кьетӀендаказ кӀандай. Ам Шад Хабар, пуд чар ва Керемат ктабар кхьей кас яз кьабулун адет хьанва. Ихьтин тӀвар маса ксарални алай.

Якьуб – Исакьанни Ребекъадин кьве хцикай сад. Якьуб вичин кьветхер-стха Эсавалай гуьгъуьниз ханатӀани, Аллагьди гьам хкяна. Якьубаз сифте яз хайи хцин ихтиярар гана. Адан цӀикьвед хцикай чувуд халкьдин цӀикьвед тайифа арадал атана. Якьубаз Аллагьди гайи «Исраил» тӀвар адан эвледрал – чувуд халкьдал акьалтна. Гуьгъуьнлай и тӀвар маса ксарални эцигнай, месела, Исадин илчийрикай садал.

ЯхцӀурни цӀуд лагьай йикъан сувар – чувудрин диндин кьилин суваррикай сад. Ам Песагь сувар къейд авуна яхцӀурни цӀуд югъ алатайдалай гуьгъуьниз, бегьер кӀватӀ хъувурдалай кьулухъ кьиле тухудай. И суварин юкъуз Месигьдин тилмизрик Пак Руьгь акатдай.

Яшай пайгъамбар – Сифтегьан Икьрардин лап машгьур пайгъамбар. Ада чи аямдал къведалди VӀӀӀ лагьай асирда уьмуьр тухвана. Иса Месигь чилел хадалди 700 йис кьван амаз Яшай пайгъамбарди Исадин уьмуьрдин гзаф вакъиайрикай виликамаз лагьанай.

Заланвал / Кьадарар - ЦӀийи Икьрар

Заланвал / Кьадарар - ЦӀийи Икьрар

ЦӀийи Икьрар

1. Пулунин дережаяр

2. Заланвилинни къенен кьадарар

3. Мензилдин кьадарар

Заланвал / Кьадарар

Пулунин дережаяр

Ракьун пулар | Гьикьван ятӀа | Куькай ятӀа
Талант | 6000 динар | гимиш
Гимиш манат | 100 динар | гимиш
Кьуд драхма | 4 динар | гимиш
Кьве драхма | 2 динар | гимиш
Гимишдин пул | 1 динар | гимиш
Динар | 1 динар | гимиш
Къара пул | 1/16 динар | цур
Кепек | 1/64 динар | цур
Чет кепек | 1/128 динар | цур

1 динар адетдин зегьметкешдин са йикъан мажиб тир.

Заланвилинни къенен кьадарар

ТӀварар | Гьикьван ятӀа
Гирванка | 330 г
Киле | 1,1 литр
Сатун | 13 литр
Бат | 29 литр
МетратӀас | 32 литр
ЧкӀур | 400 литр

Мензилдин кьадарар

ТӀварар | Гьикьван ятӀа
Кьуьнт | 46 цм
ЮкӀ | 71 цм
Истад | 185 м
Кишдин мензил | 925 м

Тафаватар

ЦӀийи Икьрар

Тафаватар

Инал чна чи таржумада гъиликнавай текстерилай тафават тир ва чеб гъилелди кхьенвай маса ктабра авай чкаяр къалурзава:

МатӀ. 5:44

Амма За квез лугьузва хьи, жуван душманарни кӀан хьухь, куьн хурук кутазвайбурун гьакъиндай дуьа ая. Квез лянет ийизвайбурукай хъсандиз рахух ва куьн такӀанбуруз хъсанвилер ая.

МатӀ. 6:6

Дуьа ийидайла, жуван кӀвализ гьахьна, рак агална жуван чинебан Бубадиз дуьа ая. Чинебанди яз аквазвай ви Бубади ваз аквадай суваб ийида.

МатӀ. 6:13 | Темягьрикай яргъаз ая, шийирдикай хуьх На чун.

МатӀ. 17:20-21

– Куь иман зайиф тирвиляй, – лагьана Ада, – За квез рикӀивай лугьузва: куь иман финдин твар кьван авайтӀа, квевай и дагъдиз «Инлай анихъ хьухь» лагьана эмир гуз жедай, дагъни анихъ жедай. Квехъ ахьтин иман аватӀа, квелай алакь тийидай гьич са карни жедач. И жин масакӀа ваъ, анжах дуьадалдини сив хуьналди чукуриз жеда.

МатӀ. 18:10-11

Килиг гьа, ихьтин гъвечӀибурув рикӀивай эгечӀ, абурун малаикар датӀана цавараллай Зи Бубадин вилик ква. Инсандин Хва, телеф хьанвайбур жагъана, абур хиласиз атанвайди я.

МатӀ. 23:13-14

Гуж я квез хьанвайди, тавратдарарни фарисеяр, кьве чин алайбур! Куьне инсанриз Цаварин Пачагьлугъдиз фидай рак агална. Я куьн аниз гьахьзавач, я аниз физ кӀанзавайбур куьне ахъайзавач. Гуж я квез хьанвайди, тавратдарарни фарисеяр, кьве чин алайбур! Куьне хендедайрин кӀвалер незва ва кьве чин алаз яргъалди дуьа ийизва: гьа кардай квез генани чӀехи дуван ийида.

МатӀ. 25:30

И виже текъведай лукӀ мичӀи къецел гадара, ана жедайди шел-хвал ва сарар регъуьнар я. Нихъ ван къведай япар аватӀа, гьадаз ван атурай!

Мрк. 7:15-16

Къецяй инсандин къенез физвай гьич са затӀунивайни ам чиркин ийиз жедач, инсан чиркин ийизвайди адай вичяй акъатзавай гафар я. Нихъ япар аватӀа, гьадаз ван атурай.

Мрк. 9:43-44

Ви са гъили вун гунагь ийидай йикъаз гъизватӀа, вуна ам атӀутӀ: кьве гъил кваз жегьеннемдин хкахь тийидай цӀуз аватдалди са гъил кваз даим ацӀай уьмуьрдиз гьахьун хъсан я. Жегьеннемда, лагьайтӀа, сурун пӀаркӀвни рекьидач, цӀайни хкахьдач.

Мрк. 9:45-46

Ви са кӀвачи вун гунагь ийидай йикъаз гъизватӀа, вуна ам атӀутӀ: кьве кӀвач кваз жегьеннемдин цӀуз аватдалди са кӀвач кваз даим ацӀай уьмуьрдиз гьахьун хъсан я. Жегьеннемда, лагьайтӀа, сурун пӀаркӀвни рекьидач, цӀайни хкахьдач.

Мрк. 11:25-26

Квез са никай ятӀани хъел аваз хьайитӀа, дуьаяр ийизвай чӀавуз а касдилай гъил къахчу, цавараллай куь Бубадини куь тахсиррилай гъил къахчуда. Куьне гъил къахчун тавуртӀа, цавараллай куь Бубадини куь гунагьрилай гъил къахчудач.

Мрк. 15:27-28

Адахъ галаз санал кьилдин хашариз кьве къучини янай: сад Адан эрчӀи, муькуьдини – чапла патахъай. Пак Каламдин гаф кьилиз акъатна: «Ам зулумкаррикай яз гьисабна».

Мрк. 16:9-20 | И аятар лап къадим гъилин кхьинра гьалтзавач.

ЛкӀ. 17:35-36

Кьве папа са регъве техил регъведа: абурукай сад къахчуда, муькуьди тада. Кьвед никӀе жеда: абурукай сад къахчуда, муькуьди тада.

ЛкӀ. 22:43-44 | И аятар лап къадим гъилин кхьинра гьалтзавач.

ЛкӀ. 23:16-17

ГьакӀ хьайила, за Адаз са-кьве къамчи вегьена ахъая лагьана эмирда. Адаз кӀанзавайдини суварин йикъаз талукь яз къазаматда авай са кас ахъай хъувун тир.

ЛкӀ. 23:34 | Нуькерри Исадин пекер чип вегьена чпин арада пайна.

Ягь. 5:3-4

А кьурарик гзаф азарди кьунвайбур: буьркьуьбур, кьецӀибур, фалужди ягъайбур къатканвай. Гагь-гагь Реббидин малаик эвичӀдай ва ада цик ктаддай. Гьа чӀавуз цик акахьун къачур сад лагьай кас гьихьтин хьайитӀани азардикай сагъ хъжедай.

Ягь. 7:53–8:11 | И аятар лап къадим гъилин кхьинра гьалтзавач.

Кр. 7:36-37

Атана абур яд авай чкадив агакьна. «Ингье, ина ядни ава, – лагьана худумди, – Цик акахьун къачудайла, зи вилик пад ни кьада?» «Вири рикӀелди иман ийизватӀа, цик акахьун къачуртӀа жеда» лагьана ФилипӀа. «Иса Месигь Аллагьдин Хва тирдахъ за иман ийизва» жаваб яз лагьана везирди.

Кр. 15:33-34

Абур ана са кьадар вахтунда амукьна, ахпа стхайри абуруз хийир-дуьа авуна, абур иниз ракъурай ксарин патав рекье хтуна. Силава гьана амукьун кьетӀна Ягьуд лагьайтӀа, Ярусалимдиз хъфена.

Кр. 24:6-8

Ам гьатта чи Аллагьдин КӀвал чиркин ийизни алахънай. Гьа чӀавуз чна ам кьунни авунай ва, чи Къанундикай бине кьуна, адан дуван ийиз кӀан хьанай. Анжах кьушундин кьилевай Лисиди атана чӀехи зулумдалди ам чибурун гъиляй ахкъудна ва ви кьилив ракъурна. Чазни ви патав атун эмирна. Вуна адавай силис кьурла, чна адак тахсирар кутун дуьз кар тирдахъ вунни чӀалахъ жеда.

Кр. 28:28-29

«ГьакӀ хьайила, квез чир хьухь хьи, инсаният хилас хьуникай хабар Аллагьди мажусийрал ракъурзава. Гьабуру ябни гуда». Абур чпи чпин арада гьуьжетар ийиз-ийиз хъфена.

1-Птр. 4:14

Месигьдин ТӀвар кьунай куь намусдик хкуьрзаватӀа, квел нуьсрет ала, им акӀ лагьай чӀал я хьи, баркалладин Руьгьди – Аллагьдин Руьгьди – квел бине кьунва. Абуру Аллагьдиз асивалзава, куьне, лагьайтӀа, Ам машгьурзава.

1-Птр. 4:16

Амма са ни ятӀани месигьи яз азаб чӀугвазватӀа, къуй адаз регъуь тахьурай, вичин кьадар-къимет ихьтинди я лугьуз Аллагьдиз шукур авурай.

1-Ягь. 5:7-8

Цавал пуд шагьид ала: Буба, Гаф ва Пак Руьгь. И пудни – сад я. Чилелни пуд шагьид ала: Руьгь, яд ва иви, абуру пудани гьа садакай шагьидвал ийизва.

Картаяр - ЦӀийи Икьрар

Картаяр - ЦӀийи Икьрар

ЦӀийи Икьрар

1. Фелистин Иса Месигьдин девирда

2. Римдин империя Иса Месигьдин девирда

3. Ярусалим Иса Месигьдин девирда

4. Иса Месигьдин девирда Ярусалимда авай Аллагьдин КӀвал

5. Илчи Павелан сиягьат 1,2

6. Илчи Павелан сиягьат 3,4

Картаяр - ЦӀийи Икьрар

Фелистин Иса Месигьдин девирда

Римдин империя Иса Месигьдин девирда

Ярусалим Иса Месигьдин девирда

Иса Месигьдин девирда Ярусалимда авай Аллагьдин КӀвал

Илчи Павелан сиягьат 1,2

Илчи Павелан сиягьат 3,4

Table of Contents

ЦӀийи Икьрар: Марк

Сифте гаф

Марк

- Гьахьун
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16

Пак Каламдин ктабар

- Сифтегьан Икьрардин ктабар

- ЦӀийи Икьрардин ктабар

Гафарган (ЦӀийи Икьрар)

Абба
Агъа дуьнья
Адам
Алачух
Аллагь кьатӀу́н
Аллагьдин КӀвал
Аллагьдин КӀел
Аллагьдин Пачагьлугъ
Аллагьдин рекьел атун
Аллагьдин Хва
Аллагьдин хъел
Алфани Омега
Амин
Аси
Асия вилаят
Афинаяр
Бабил
Багьал-Зевул
Баркалла
Бахтавар
Берекат
Билъам
Буба
Бунъямин
Бут
Галилей
Галилейдин вир
Гамур
Гевгьер
Гунагь
Гъилер эцигун
Гьабил
Гьалтунин Алачух
Гьарун
Гьахъ-михьивал
Гьахъ-михьивилиз акъудун
Гьируд
Давуд
Давудан Хва
Дуьа
Ермиягь пайгъамбар
Жегьеннем
Женнет
Жинер
Жузам
Забур
Зейтун пел
Зинавал
Ибадат
Иблис
Ибрагьим
Икьрар
Икьрардин сандух
Илчияр
Ильяс пайгъамбар
Иман
Имани
Иманийрин кӀватӀал
Инсандин Хва
Иса
Исакь
Исраил
Ишай
Ишара
Калам
Керемат
Киш югъ
Кумайрин сувар
Къабил
Къанун
Къенан
Къияматдин югъ
Къурбанган
Къурбанд авун
Кьилин хахам
Кьиса
КӀел
Левияр
Лут
Мажуси
Майрам
Малаик
Мангьу
Мелик-Садикь
Месигь
Месигьдихъ галаз сад хьун
Месигьи
Меслягьат
Миллетбаз
Мисри (Египет)
Михьи
Муса
Муъмин
Муьгьуьббат
Нинев
Нуьгь
Нуьсрет
Пайгъамбар
Пак
Пак Калам
Пак Руьгь
Пачагьлугъ
Песагь сувар
ПилатӀ
Рагьаб
Рагьил
Ребби
Реббидин Суфра
Рим
Руьгь
Садум (ва Гамур)
Сакъаяр
Самарият
Самариятвияр
Сарра
Сив хуьн
Сигьан
Синагуг
Синай
Сифтегьан Икьрар
Смаил
Сулейман
Сулейманан ширас
Таврат
Тавратдарар
Тилмиз
Туба авун
ТӀвар
ТӀили фарин сувар
Фарисеяр
Харж кӀватӀдайди
Хахам
Хаш
Хийир-дуьа
Хиласвал
Худум
Цаварин Пачагьлугъ
Цик акахьун къачун
ЦӀийи Икьрар
ЦӀуд-Шегьер
Чан хкун
Чан хтун
Чувудар
Шад Хабар
Шагьидвилин Алачух
Шемас
Шуай
Эбеди уьмуьр
Эсав
Юнус пайгъамбар
Юсуф
Ягьуд
Ягьудат
Ягья
Якьуб
ЯхцӀурни цӀуд лагьай йикъан сувар
Яшай пайгъамбар

Заланвал / Кьадарар - ЦӀийи Икьрар

- Пулунин дережаяр
- Заланвилинни къенен кьадарар
- Мензилдин кьадарар

Тафаватар

Картаяр - ЦӀийи Икьрар

- Фелистин Иса Месигьдин девирда
- Римдин империя Иса Месигьдин девирда
- Ярусалим Иса Месигьдин девирда

- Иса Месигьдин девирда Ярусалимда авай Аллагьдин КӀвал

- Илчи Павелан сиягьат 1,2

- Илчи Павелан сиягьат 3,4